سیر تاریخی تورم در ایران چهار دوره اصلی را با ویژگی های متفاوت برجسته می کند. دوره اول، از سال 1316 تا اوایل دهه 1330، با نوسانات شدید، جهش های بیش از 100 درصد و حتی تورم منفی همراه بود که بیشتر ناشی از جنگ جهانی، بی ثباتی سیاسی و اختلالات عرضه بود.
بر اساس گزارش دنیای اقتصاد، در دوره دوم از سال 1330 تا 1352 اقتصاد با میانگین تورم حدود 6 درصد وارد دوره باثباتی شد. از سال 1352 تا 1396 همزمان با افزایش درآمدهای نفتی، انقلاب، جنگ و آغاز دوران سازندگی و اصلاحات، ابرتورم مزمن به یکی از ویژگیهای همیشگی اقتصاد ایران تبدیل شد.
در دوره چهارم، از سال 1397 تا کنون، اقتصاد وارد مرحله جدیدی شد. متوسط تورم به حدود 43 درصد رسید و تورم بالا به سمت «تعادل جدید» بالاتر حرکت کرد.
ایران طولانی ترین تورم مزمن را در بین کشورهای جهان دارد. تورم در ایران از سال 1352 دو رقمی بوده و به جز چند سالی همچنان دو رقمی باقی مانده است. نوسانات شدید نرخ تورم یکی دیگر از ویژگی های تورم در ایران است و باعث بی ثباتی در فضای کلان اقتصادی شده است.
از سال 1396 میانگین نرخ تورم به 43 درصد رسیده است که نشان می دهد اقتصاد ایران وارد فاز تورمی جدیدی شده است. «مارپیچ تورم» نامی است که با توجه به ماهیت خاص تورم و نقش محوری انتظارات در این دوره می توان نام برد.
از سال 2017 تغییر موازنه قابل توجهی در سطح تورم وجود داشته است. شوک نرخ ارز، تحریم ها و بی ثباتی در انتظارات، اقتصاد را به سمت یک رژیم تورمی بالاتر سوق می دهد، بنابراین تورم های بالای 30 تا 50 درصد استثنا محسوب نمی شوند، بلکه بخشی از تراز جدید اقتصاد محسوب می شوند.
اگرچه کسری بودجه و افزایش نقدینگی دولت از عوامل اصلی تورم بلندمدت در ایران است، اما علل و عوامل نوسانات تورم در دوره های مختلف متفاوت بوده است و به همین دلیل ارائه یک قاعده کلی که بتواند تورم را در همه سال ها توضیح دهد بسیار دشوار است.
اقتصاد ایران از سال ۲۰۱۸ وارد «مارپیچ تورمی» شده و تورم بالا به تراز جدید اقتصاد تبدیل شده است. مارپیچ تورمی به این معنی است که انتظارات تورمی رشد نقدینگی را افزایش می دهد و افزایش رشد نقدینگی تداوم انتظارات تورمی بالا را تضمین می کند.
اقتصاددانان تاکید می کنند که کنترل انتظارات تورمی چاره ای جز اصلاح سیاست خارجی ندارد. در نتیجه، احیای اعتماد عمومی احتمالاً شرط لازم برای اصلاح بودجه، شبکه بانکی و نظام پولی است.