جت جنگنده مک دانل داگلاس اف-4 فانتوم II یکی از موثرترین هواپیماهای جنگنده ایالات متحده در طول جنگ سرد بود. این هواپیما نه تنها یکی از ارکان اصلی نیروی هوایی نیروی هوایی آمریکا بود، بلکه نقشی حیاتی برای نیروی دریایی و تفنگداران دریایی این کشور داشت. فانتوم در زمان خود یکی از تواناترین جنگنده های جهان به حساب می آمد که از نظر سرعت حتی با بسیاری از جنگنده های مدرن نیروی هوایی ایالات متحده و جهان قابل مقایسه بود.
بیش از 5000 F-4 برای ایالات متحده و مشتریان خارجی در سراسر جهان تولید شد. طبق استانداردهای آن زمان، F-4 یک هواپیمای جنگنده دوربرد محسوب می شد، اما امروزه دیگر در این دسته قرار نمی گیرد. در زیر، برد و سرعت F-4، دلایل انقلابی بودن آن در زمان خود و نحوه جایگزینی آن با نسل های جدید مورد بحث قرار خواهد گرفت.
توسعه روح و اولین ماموریت
توسعه F-4 Phantom II به اواسط دهه 1950 برمی گردد. در سال 1955، نیروی دریایی ایالات متحده به دنبال یک رهگیر دوربرد و در ارتفاع بالا بود تا از ناوگان حامل خود در برابر تهدید بمب افکن های شوروی محافظت کند. به عنوان یک نکته، بمب افکن بال متغیر Tu-22M3 ساخت توپولوف بعدها به طور خاص برای حمله به ناوهای هواپیمابر ایالات متحده طراحی شد. امروزه، Tu-22M3 و سایر بمب افکن های استراتژیک (به جز B-2 Spirit) عملاً به پرتاب کننده موشک تبدیل شده اند، زیرا تهدید سیستم های دفاع هوایی بسیار زیاد است.
فانتوم اولین پرواز خود را در سال 1958 انجام داد و اولین هواپیمای جنگنده ای بود که با پیکربندی دو صندلی کنار هم وارد خدمت شد. در آن زمان، موشک های هوا به هوا به عنوان یک فناوری امیدوارکننده در نظر گرفته می شد، بنابراین نسخه های اولیه فانتوم توپ داخلی نداشتند. به سرعت مشخص شد که این یک اشتباه است و توپ بعداً به نسخه های نیروی هوایی این جنگنده اضافه شد.
F-4 در ابتدا به عنوان یک رهگیر و جنگنده بمب افکن طراحی شده بود. از آنجایی که فلسفه طراحی مبتنی بر نرم افزار نبود، Phantom II یک جنگنده چند منظوره به معنای امروزی نبود. این هواپیما سکویی بود که می توانست برای انواع ماموریت ها مانند شناسایی، سرکوب پدافند هوایی (Wild Weasel) یا رهگیری تغییر کاربری داد، اما نمی توانست همه این ماموریت ها را همزمان انجام دهد. ویژگی ای که در هواپیماهای جنگنده چند منظوره مدرن به چشم می خورد. در واقع فانتوم خانواده ای از هواپیماها با نسخه های ویژه برای ماموریت های خاص بود.
جنگنده دوربرد آمریکایی فانتوم
در آن زمان F-4 به عنوان یک جت جنگنده دوربرد دیده می شد. این هواپیما توانست صدها کیلومتر در اطراف یک ناو هواپیمابر پرواز کند و در منطقه بماند و به اهدافی خارج از خط دید حمله کند. در صورت تعبیه مخازن سوخت خارجی، برد انتقال فانتوم به حدود 2800 تا 3700 کیلومتر خواهد رسید. شعاع عملیاتی آن بسته به نوع ماموریت تقریباً 630 کیلومتر بود.
این ارقام در هواپیماهای جنگنده نسل جدید افزایش چشمگیری داشته است. به عنوان مثال برد عملیاتی F-35 بیش از 1100 کیلومتر است (البته این عدد در نسخه F-35B کمتر است). شعاع عملیاتی F-16 حدود 555 تا 740 کیلومتر، F/A-18 Super Hornet حدود 740 تا 830 کیلومتر و F-14 Tomcat حدود 830 کیلومتر برآورد شده است. شایان ذکر است که همه این اعداد تقریبی هستند و بسته به نسخه هواپیما، نوع ماموریت و پیکربندی تسلیحات متفاوت هستند.
در دهه 1960، برد F-4 قابل توجه بود، اما بعدها موتورهای J79 از توربوفن های مدرن و کم مصرف تر عقب افتادند. همچنین شایان ذکر است که فانتوم هیچ محدودیتی برای پنهان کاری ندارد و می تواند آزادانه از مخازن سوخت خارجی استفاده کند. در مقابل، جت های جنگنده رادارگریز امروزی، مانند F-35، مجبور به استفاده از سوخت داخلی برای حفظ سطح پنهان کاری هستند. در عمل، F-4 برای رسیدن به برد عملیاتی F-35 با سوخت داخلی نیاز به حمل یک مخزن مرکزی و دو مخزن زیر بال دارد.
موتورهای توربوجت جنرال الکتریک J4 با سرعت بالا F-79
F-4 Phantom II یکی از سریع ترین جت های جنگنده ای بود که تاکنون در ایالات متحده ساخته شده است. حداکثر سرعت این هواپیما به 2.2 ماخ می رسد که بسیار بیشتر از سرعت جنگنده مدرن F-35 با 1.6 ماخ است. در همین حال، F-16 به سرعت حدود 2 ماخ می رسد، سوپر هورنت رسما به 1.6 ماخ می رسد، F-14 Tomcat به 2.3 ماخ می رسد، و F-22 Raptor دارای سرعت طبقه بندی شده است اما بیش از 2 ماخ و احتمالاً حدود 2.2 ماخ تخمین زده می شود. نکته مهم این است که رپتور برای پرواز پایدار مافوق صوت (سوپرکروز) با سرعت 1.7 ماخ طراحی شده است.
سریع ترین جت جنگنده نیروی هوایی آمریکا F-15 است که سرعتی بیش از 2.5 ماخ دارد. با این حال، رسیدن به سرعت های بسیار بالا مشکلات جدی را به همراه دارد. موتورهای توربوجت جنرال الکتریک J79 با این سرعت ها دود سیاه مشهودی تولید می کردند که یک نقطه ضعف بزرگ در نبرد هوایی و سیگنال واضحی برای دشمن بود. علاوه بر این، پرواز مافوق صوت سوخت زیادی مصرف میکند و قدرت مانور هواپیما را کاهش میدهد و آن را در یک داگ فایت در مضیقه قرار میدهد. در عمل، F-4 در طول نبرد واقعی به ندرت با سرعت مافوق صوت پرواز می کرد.
مشخصات F-4 Phantom II تولید مک دانل داگلاس (نیروی هوایی ایالات متحده)
| مشخصه | مقدار |
|---|---|
| نام هواپیما | F-4 Phantom II |
| کشور سازنده | ایالات متحده |
| قدرت استثماری | نیروی هوایی آمریکا |
| شماره ساخته شده | 5195 ماشین |
| حداکثر سرعت | حداکثر 2.2 |
| برنده جنگ | 685 کیلومتر |
| محدوده فری | 2590 کیلومتر |
| وضعیت فعلی | در خدمت محدود برخی از کشورهای خارجی |
موتورهای توربوجت جنرال الکتریک J79 برای اولین بار در سال 1955 آزمایش شدند و در مجموع بیش از 17000 دستگاه تولید شد. این موتور علاوه بر F-4 در هواپیماهایی مانند Convair B-58 Hustler، F-104 Starfighter و A-5 Vigilante آمریکای شمالی نیز مورد استفاده قرار گرفت. اسرائیل همچنین از این موتور در هواپیماهای جنگی IAI Kfir استفاده کرد. یک هواپیمای جنگنده بر اساس مهندسی معکوس جنگنده فرانسوی داسو میراژ 5. نسخه صادراتی ضعیف و ناموفق F-16 نیز با استفاده از موتور منسوخ J79 ساخته شد.
چرا سرعت بالای F-4 رها شد؟
سرعت جت جنگنده F-35 به 1.6 ماخ محدود شده است و دلایل مختلفی برای این تصمیم وجود دارد. یکی از مهم ترین عوامل افزایش اصطکاک و حرارت بدن در سرعت های بالا است که باعث کاهش سطح پنهان کاری می شود. در زمان طراحی F-4، این تصور وجود داشت که پیشرفت تکنولوژی به این معنی است که نسل بعدی هواپیماها سریعتر خواهند بود. اما تجربه به دست آمده از نحوه پرواز خلبانان F-4 در جنگ ویتنام باعث شد مهندسان این فرضیه را زیر سوال ببرند.
این روند در بمب افکن ها تکرار شد. بمب افکن XB-70 برای 3 ماخ طراحی شد، B-1A Lancer به 2 ماخ دست یافت، نسخه عملیاتی B-1B به 1.25 ماخ محدود شد، و B-2 Spirit حداکثر سرعت حدود 0.9 ماخ داشت. بمب افکن جدید B-21 Raider نیز با سرعت مادون صوت پرواز خواهد کرد. البته این بدان معنا نیست که هواپیماهای نظامی باید به طور کامل سرعت بالا را رها کنند. انتظار میرود نسل بعدی جنگنده برتری هوایی نیروی هوایی آمریکا به نام F-47 حداکثر سرعتی در حدود 2 ماخ داشته باشد.
هنگام توضیح این مسیر توسعه، می توان گفت که هواپیماهایی مانند XB-70 Valkyrie و F-4 Phantom II با درک “نمی توانید پنهان شوید، اما می توانید فرار کنید” تولید شده اند. XB-70 با سقف پروازی تقریباً 70000 پا، برای پرواز بسیار بالاتر از تهدیدات امروزی طراحی شده است. در مقابل، هواپیماهای مدرن مانند B-21 و F-35 با فلسفه “شما نمی توانید بدوید، اما می توانید پنهان شوید” توسعه یافته اند. با این حال، F-47 توانایی پرسرعت خود را در عین تمرکز بر پنهان کاری حفظ خواهد کرد.
در مجموع، بیش از 5000 F-4 Phantom II بین سال های 1958 تا 1979 تولید شد.
چرا نیروی دریایی آمریکا F-14 را با F-4 جایگزین کرد؟
در نیروی دریایی ایالات متحده، F-4 Phantom II با F-14 Tomcat جایگزین شد. این هواپیما با فیلم تاپ گان به شهرت جهانی رسید. F-14 ابتدا در ناو هواپیمابر USS Enterprise مستقر شد و برای چندین دهه در کنار F-4 به خدمت خود ادامه داد. این جت جنگنده برای رفع برخی از محدودیت های F-4 ساخته شده است. یکی از این ابعاد بزرگتر F-14 بود که به آن اجازه می داد نقش “کامیون موشک” را بازی کند. رادار AWG-9 و موشک های AIM-54 Phoenix به این هواپیما اجازه می دهد تا به طور همزمان 24 هدف را رهگیری و شش هدف را در فاصله بیش از 160 کیلومتر مورد حمله قرار دهد.
F-4 در هر زمان فقط می توانست با یک هدف درگیر شود و حداکثر برد موشک های AIM-7 Sparrow تقریباً 40 کیلومتر بود. دید خلبان در F-4 نسبتا محدود بود. مشکل با استفاده از Bubble Canopy در F-14 حل شد. بالهای زاویه متغیر تامکت به هواپیما این امکان را میداد که در فاصلههای نزدیک، نبرد با سرعت کم و شتابگیری سریع برای رهگیری با سرعت بالا، قدرت مانور بالایی داشته باشد. در مقابل، F-4 بیشتر به سرعت متکی بود تا قدرت مانور.
نسخه های نیروی هوایی F-4 مجهز به توپ بودند، در حالی که نسخه های نیروی دریایی مجهز نبودند. F-14 در ابتدا با توپ خودکار M61 Vulcan طراحی شد. مشکل دیگر شکست برنامه F-111B نیروی دریایی بود. پروژه ای که به دستور پنتاگون برای ساخت نسخه دریایی F-111 برای جایگزینی F-4 صادر شد، در سال 1968 لغو شد. F-14 عملاً از این پروژه شکست خورده متولد شد و بهترین ویژگی های آن از جمله موتورها و سیستم موشکی دوربرد در طراحی تامکت گنجانده شد.
بازنشستگی Phantom II
به طور کلی، فانتوم II بازنشسته یکی از همه کاره ترین و تواناترین جنگنده های توسعه یافته در فناوری زمان خود بود. تطبیق پذیری آن به حدی بود که نیروی هوایی ایالات متحده نمی توانست آن را با یک هواپیما جایگزین کند. در نتیجه، F-15 Eagle برتری هوایی و نقش رهگیر دوربرد F-4 را برعهده گرفت، در حالی که F-16 مأموریت های پایین تر را بر عهده گرفت و گزینه جایگزینی انبوه را فراهم کرد.
هواپیماهای دیگر و انواع مختلف نیز مأموریت سرکوب پدافند هوایی دشمن (Wild Weasel یا SEAD) و شناسایی تاکتیکی فانتوم را بر عهده گرفتند. در سال 1986، فانتوم توسط نیروی دریایی ایالات متحده از خدمات عملیاتی خارج شد و نیروی هوایی آن را در سال 1996 از مأموریت های جنگی خارج کرد. اسرائیل در سال 2004 فانتوم های خود را بازنشسته کرد و در سال 2016، انبارهای جنگنده های بازنشسته F-4 ایالات متحده منقضی شد. موضوعی که منجر به استفاده از F-16 های بازنشسته به عنوان پهپادهای هدف برای نسل بعدی QF-16 شد.
با این حال، F-4 Phantom II هنوز در برخی از کشورها در خدمت محدود است. کره جنوبی آخرین هواپیمای فانتوم خود را در سال 2024 بازنشسته کرد و یونان نیز در حال حذف تدریجی هواپیماها است. در نهایت، تنها دو کشور از F-4 استفاده خواهند کرد: ترکیه و ایران. مشخص نیست چه تعداد از فانتوم های نیروی هوایی ایران هنوز توانایی پرواز دارند چه برسد به آمادگی رزمی. فانتوم های ترکیه یک نوع F-4E 2020 به شدت ارتقا یافته است که به نام ترمیناتور شناخته می شود. آخرین استفاده رزمی ثبت شده از این هواپیما احتمالاً به ژوئن 2025 باز می گردد. زمانی که اسرائیل تعدادی اف-4 ایرانی را در زمین منهدم کرد. یکی دیگر از هواپیماهای این هواپیمای جنگی اخیرا در همدان سقوط کرد.