بعدی- مسئله مهاجرت در ایران یک موضوع بازیساز است که با منفیهای اجتماعی تغییر میکند. اکنون برخی به احتمال افزایش تمایل به مهاجرت در پی ناآرامی های روز قیامت اشاره می کنند. بنابراین لازم است بار دیگر دلایل و فراز و نشیب های موضوع مهاجرت را بررسی کنیم.
بر اساس گزارش فردا، سیدمحمود نجاتی حسینی، مدیر گروه جامعه شناسی دین پژوهشکده مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در تشریح موضوع مهاجرت می گوید: مهاجرت، یعنی مهاجرت داوطلبانه یا غیرارادی یک فرد یا گروه از جایی به نقطه دیگر به منظور بهبود شرایط زندگی آنها، به ویژه پس از انقلاب توده ای در ایران همواره شاهد بوده ایم. روستاها به شهرهای مرکزی و از این شهرها به شهرهای بزرگ و سپس به کلانشهرها و کلانشهرهایی مانند تهران».
خطر مهاجرت به خارج از شهر را فراموش نکنیم
سید محمود نجاتی حسینی به انتخابتو می گویددر عین حال لازم به ذکر است که این مهاجرتهای داخلی که نوعی معضل اجتماعی است، یک معضل اجتماعی است – چرا که منجر به تخلیه جمعیت لازم برای بقای مردم محلی در روستاها، کاهش نیروی کار در بخش کشاورزی و دامپروری، افزایش بی رویه جمعیت و ترافیک شهری در شهرهای پذیرنده مهاجر، افزایش بیکاری شهری، افزایش بیکاری و حتی افزایش بیکاری در شهرها، افزایش بیکاری و حتی افزایش جرم و جنایت در شهرها میشود. نرخ مهاجرت شهری که محصول شرایط بحرانی اقتصادی کشور در دهه اخیر و پیامدهای منفی آن است، برای زندگی در شهرهای بزرگ، متوسط و کوچک است.
وی به مهاجرت شهری از نواحی شمالی شهر یعنی از مناطق مرفه و گران به نقاط مرکزی شهر و از این مناطق به مناطق جنوبی و ارزان تر، حاشیه شهر و شهرهای اطراف اشاره می کند. به گفته وی، این وضعیت «پیامدهای منفی اجتماعی-فرهنگی برای خانواده های مهاجر به ویژه برای فرزندان خردسال آنها که دانشجو هستند، دارد».
مهاجرت خارجی چندین دهه است که ایران را آزار داده است
این جامعه شناس به بررسی نوع دیگری از مهاجرت در ایران می پردازد: «لازم است به یک معضل اضافی از مهاجرت که به ویژه در چند دهه اخیر جامعه کنونی ایران، کشور-دولت و دولت-ملت ایران را آزار داده است، اشاره کنیم، منظورم مهاجرت فراسرزمینی یا اصطلاح تعمیم یافته آن، مهاجرت به خارج از کشور است.
قبل از پرداختن به ماهیت مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور، ابعاد فرهنگی-اجتماعی و پیامدها و پیامدهای سیاسی-اقتصادی آن برای جامعه و کشور-دولت، نکاتی قابل تأمل است که از دیدگاه نجاتی حسینی به سه دسته تقسیم می شود:
فقط 20 درصد ایرانی ها به مهاجرت فکر نمی کنند!
اولاً از دیدگاه او: «مطالعات کنونی نشان میدهد که طی سه دهه اخیر، بهویژه تمایل ایرانیها به مهاجرت، بسته به شرایط بحرانیتر کشور، افزایش یافته است. برخی آمارهای حاصل از مطالعات تجربی اخیر نشان میدهد که تنها 20 درصد ایرانیها به مهاجرت فکر نمیکنند! این بدان معناست که اکثر مردم کم و بیش به فکر مهاجرت به خارج از کشور خود هستند و میتوانند از کشور خود مهاجرت کنند. یک مشکل اجتماعی عظیم در مورد مهاجرت به خارج از کشور از دیدگاه جامعه شناسی و روانشناسی اجتماعی، ریشه های شکل گیری آن، انگیزه ها و دلایل چنین تفکری، همچنین شرایط ساختاری محیطی که این نوع انگیزه را ایجاد می کند، یعنی تفکر در مورد مهاجرت.
دیاسپورای ایرانی بزرگترین دیاسپورای جهان است
ثانیاً این جامعه شناس می گوید: «جمعیت مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور و تشکیل دیاسپورای بزرگ ایرانی در خارج از مرزهای سرزمینی ایران نیز بخشی از معضل اجتماعی مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور است و بر اساس آمارهای رسمی و کارشناسی برگرفته از داده های نهادهای ذیربط (مانند دبیرخانه شورای عالی ایرانیان خارج از کشور، سازمان دیده بان مهاجرت ایران، سازمان دیده بان امور مهاجرت ایران، سازمان دیده بان امور مهاجرت ایران) جمعیت دیاسپورا ایرانی بین 8 تا 10 میلیون نفر در نوسان است. پراکندگی جغرافیایی این دیاسپورا نشان می دهد که بیش از 50 درصد جمعیت دیاسپورای ایرانی در قاره آمریکا و آمریکای شمالی و پس از آن اقیانوسیه و اروپا قرار دارند، در حالی که باقی مانده جمعیت ایرانی دیاسپورا در ترکیه، مالزی، آسیای شرقی و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس قرار دارند.
مهاجران ایرانی نزدیک به یک و نیم تریلیون دلار ثروت در کشورهای دیگر انباشته اند
ثالثاً نجاتی حسینی خاطرنشان می کند: «وقتی شاخص های اقتصادی-اجتماعی این دیاسپورای ایرانی بررسی می شود، مشاهده می شود که مهاجران ایرانی خارج از کشور حدود یک و نیم تریلیون دلار ثروت و سرمایه در کشورهای دیگر انباشته اند!» آنها در حرفه های مهندسی، پزشکی و حقوقی، در صنعت ارتباطات و اینترنت، در فناوری های هوانوردی و در مؤسسات آموزشی، علمی و تحقیقاتی غرب سرآمد بوده اند. از این حیث، ما با معضل اجتماعی دیگری در ارتباط با پراکندگی ایرانیان مواجه هستیم که باید ماهیت و پیامدهای آن را بیشتر بررسی کنیم و راهکارهای تخصصی علمی را برای کاهش اثرات آن بررسی کنیم. منظورم فرار مغزها از ایران، بحث سرمایه، نیروی کار و کارآفرینی است. از این حیث، شاهد افزایش بحرانی مهاجرت گروه های قدرتمند اجتماعی از جمله دانشجویان، اساتید، کادر پزشکی و پرستاری هستیم. همانطور که نرخ افزایش مهاجرت سرمایه داران و کارآفرینان ایرانی بحرانی شده است.
تحقیقات سیاست مهاجرت به اندازه کافی انجام نشده است
به گفته وی، واقعیت اجتماعی چنین است: «ترکیب چهار عنصر اجتماعی یعنی میل، گرایش، توانایی، لطف مهاجرت، هم از نظر جامعهشناسی سیاسی اقتصادی مهاجرت و هم از نظر روانشناسی اجتماعی و فرهنگی مهاجرت، کنش ایرانیان برای مهاجرت به خارج را تشکیل میدهد؛ دو عنصر کلاسیک، یعنی بین عوامل فشار مهاجرت و نهاد مهم مهاجرت در عوامل کشش مهاجرت، همچنین از عوامل مهم مهاجرت هستند. عوامل ساختاری محیط زندگی در ایران و دلایل و انگیزه ها و نیات و اهداف فعالان در فرآیند و تحقق مهاجرت گنجانده شده است.
بنابراین، از دیدگاه این جامعهشناس: «برای بررسی جامعهشناختی موضوع اجتماعی پژوهشهای سیاست مهاجرت و مهاجرت ایرانیان، طیف وسیعی از دلایل – یعنی عوامل نهادی ساختار بیرونی – و دلایل -یعنی عوامل درونی کنشگری – باید در هنگام احراز مهاجرت چند میلیون ایرانی مورد توجه قرار گیرد.
مهاجرت اقدامی منطقی برای مقابله با خطرات اجتماعی است
یکی دیگر از واقعیتهای اجتماعی از دیدگاه او این است که: «از دیدگاه جامعهشناسی و نظریه عقلانیت اجتماعی، مهاجرت یک کنش عقلانی است که عمدتاً با هدف مخاطره اجتماعی انجام میشود، یعنی قصد و اقدام مهاجرت با مخاطراتی در مبدأ و مقصد مهاجرت همراه است که بسیاری از آنها را نمیتوان بهطور دقیق برای کنشگران، یعنی مهاجر و مهاجر به گروههای اجتماعی مهاجر و خانواده یا فردی که در حال مهاجرت هستند، پیشبینی کرد.»
فعال مهاجر نوعی کنشگر منطقی است
با این حال، از دیدگاه او: «فعال مهاجر نوعی کنشگر منطقی است که ریسک اجتماعی را از طریق مدل تحلیل هزینه-فایده متقبل میشود. بر اساس این مدل اقتصادی-اجتماعی، وقتی کنشگر به این نتیجه میرسد که انتقال از زادگاهش به مکان دیگری که زادگاهش نیست برای خود، خانوادهاش و تصمیمگیری آینده فرزندانش سودمندتر است. او با ریسک کردن و حتی ریسک کردن مهاجرت می کند، حتی اگر ریسک اجتماعی زیاد باشد.»
پناهندگان از وضعیت اجتماعی-اقتصادی متزلزلی برخوردارند
وی درباره مهاجرت از نوع پناهندگی می گوید: این خطر اجتماعی بسیار زیاد است زیرا آینده ای مبهم، نامشخص و متزلزل و وضعیت اقتصادی-اجتماعی ژله ای پیش روی این فعال مهاجر وجود دارد. بسیار پایین تر است.”
وی ادامه می دهد: با این حال، در مهاجرت های اقتصادی مرتبط با سرمایه گذاری های مالی کلان مورد نیاز کشور مقصد و انجام شده توسط سرمایه داران، تجار و کارآفرینان اقتصادی، میزان ریسک اجتماعی مهاجرت همچنان کمتر از مهاجرت علمی است. مقصد، درجه خطر اجتماعی مهاجرت در نوسان است.
خطرات فرهنگی مهاجرت باید جدی گرفته شود
مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور به طور کلی از دیدگاه وی: خطرات فرهنگی وجود دارد: از جمله شوک فرهنگی ناشی از تفاوت های فرهنگی در سبک زندگی فردی و اجتماعی، به ویژه زمانی که مقصد، کشوری غربی در آمریکا، آمریکای شمالی، اقیانوسیه و اروپا باشد و همچنین خطرات اجتماعی یا مخاطرات اجتماعی-اقتصادی از نظر یافتن شغل مناسب، داشتن درآمد مناسب و توانایی پوشش دادن به آن، وجود دارد. ویژگیهای فرهنگی-اجتماعی مهاجر مانند سن، درآمد، مهارتهای تخصصی، سواد اطلاعاتی و رسانههای اینترنتی، تجربیات مهاجرت و نوع سبک زندگی در کشور مادر، و همچنین میزان خطر اجتماعی مهاجرت برای مهاجران و خانوادههایشان متفاوت است.
خطر مهاجرت جوامع Z و آلفا کمتر از نسل های B، X و I است.
به گفته وی: دادههای موجود نشان میدهد که میزان خطر اجتماعی مهاجرت نسلهای Z و آلفا، یعنی گروه سنی متولدین 1370 شمسی، یعنی نسل جوان تحصیلکرده ایرانی که با سبک زندگی غربی در انواع مهاجرتها مانند علمی، آموزشی، پژوهشی، مهاجرت دانشگاهی و مهاجرت اقتصادی آشنا هستند، کمتر از نسل B20 است. پس از میلاد) و نسل های X و IG (متولدین بین سال های 1340 تا 1360 میلادی).
اقدامات بازدارنده ادامه دارد
نکته پایانی بحث از دیدگاه نجاتی حسینی این است: «از دیدگاه جامعهشناسی مهاجرت و روانشناسی اجتماعی مهاجرت و بر اساس حداقل سه مدل تحلیلی توصیفشده، یعنی مدل عوامل فشار/کشش مهاجرت، مدل تحلیل عقلانی فایده-هزینه مهاجرت و الگوی تحلیل ساختاری، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، فرهنگی، و الگوی ساختاری- فرهنگی را میتوان گفت: شرایط محیطی از جمله شرایط بحران اقتصادی، مشکلات کار و معیشت، تورم و تحریم ها و پیامدهای منفی آن بر زندگی از یک سو، نبود یک دولت رفاهی موثر که بتواند مهاجرت را کاهش دهد و ایرانیان را به ماندن تشویق کند، همگی عواملی هستند که باعث تشدید و تقویت تمایل ایرانیان به مهاجرت می شوند.
بازگشت مهاجران به وطن چیزی جز یک شوخی سیاسی نیست
به گفته وی: تا زمانی که این عوامل وجود داشته باشد که محتمل است و متاسفانه تا زمانی که تغییر خاصی در عملکرد دولت ایجاد نشود، این شرایط ادامه خواهد داشت، بنابراین میزان مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور نه تنها کاهش نمی یابد، بلکه افزایش می یابد. همین طور ادعای دولت برای اجرای سیاست های بازگشت مهاجران ماهر به وطن، شوخی بیش نخواهد بود! متاسفانه.”