بعدی- عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز چهارشنبه اعلام کرد که تهران در مذاکرات با واشنگتن تنها یک توافق «عادلانه و جامع» را برای پایان دادن به جنگ جاری در خاورمیانه میپذیرد. این موضع همزمان با ادعای دونالد ترامپ مبنی بر «پیشرفت بزرگ» در مذاکرات مطرح شد.
به گزارش انتخابتو، رسانه های ایران گزارش دادند که عراقچی پس از دیدار با وانگ یی، وزیر امور خارجه چین در پکن، تاکید کرد که در جریان مذاکرات از «حقوق و منافع مشروع» جمهوری اسلامی دفاع خواهد کرد. وی گفت: ما تمام تلاش خود را برای حفظ حقوق و منافع مشروع خود در مذاکرات انجام خواهیم داد و جز یک توافق عادلانه و جامع چیزی را نمی پذیریم. با این حال، وزیر امور خارجه ایران مستقیماً به پیشنهاد آمریکا برای تعلیق عملیات نظامی برای اسکورت کشتیها در تنگه هرمز اشاره نکرد. این پیشنهاد قبلاً توسط ترامپ به عنوان بخشی از تلاش های او برای هموار کردن راه برای توافق بین دو طرف مطرح شده بود.
تعلیق عملیات «پروژه آزادی»؛ گامی تاکتیکی برای توافق نهایی
این تحولات در زمانی رخ می دهد که تنش در تنگه هرمز همچنان بالاست. یک انتقال استراتژیک که از زمان آغاز درگیری در 28 فوریه به کانون بحران تبدیل شده است. اختلال در این مسیر حیاتی منجر به اختلال در حدود 20 درصد از عرضه نفت جهان شد و بازارهای انرژی را با شوک جدیدی مواجه کرد.
ترامپ در شبکه های اجتماعی نوشت که «توافق متقابل» برای تعلیق موقت عملیات «پروژه آزادی» برای اسکورت کشتی ها با حفظ محاصره حاصل شده است. به گفته وی، این اقدام برای ایجاد فرصت برای دستیابی به توافق نهایی انجام می شود. پس از این اظهارات، بازار نفت بلافاصله واکنش نشان داد. در حالی که قیمت هر بشکه نفت خام برنت با 1.2 درصد کاهش به 108 دلار و 60 سنت رسید، قیمت نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا به 101 دلار و 6 سنت کاهش یافت.
کاخ سفید فوراً در مورد جزئیات آنچه ترامپ به عنوان پیشرفت توصیف کرد یا مدت زمان تعلیق عملیات نظامی اظهار نظر نکرد. از سوی دیگر مارکو روبیو وزیر امور خارجه آمریکا و برخی مقامات دولتی تاکید کردند که نباید اجازه داد ایران ترافیک دریایی در تنگه هرمز را کنترل کند. تنگه بسفر یکی از مهمترین مسیرهای تجارت جهانی نفت است.
با وجود آتش بس شکننده ای که چهار هفته پیش برقرار شد، فضای بحران همچنان بر منطقه سایه افکنده و هشدارهای اقتصادی درباره پیامدهای جنگ بر بازارهای جهانی همچنان ادامه دارد. رئیس صندوق بین المللی پول هشدار داده است که حتی در صورت توقف فوری درگیری ها، ممکن است سه تا چهار ماه طول بکشد تا اثرات اقتصادی به طور کامل کاهش یابد.
این روند به دنبال فضایی است که با نزدیک شدن به انتخابات میان دوره ای دولت آمریکا تحت فشار سیاسی داخلی قرار دارد و افزایش قیمت انرژی به یکی از دغدغه های اصلی رای دهندگان تبدیل شده است. واشنگتن می گوید که هدف از عملیات این کشور مقابله با تهدیدات ایران در مورد برنامه های هسته ای و موشکی و حمایت این کشور از متحدان منطقه ای تهران است. از سوی دیگر، تهران حملات مخالفان خود را نقض آشکار حاکمیت ملی ایران می داند و بر حق خود برای توسعه برنامه هسته ای صلح آمیز از جمله غنی سازی تاکید می کند.
تعلیق ناگهانی “پروژه آزادی”؛ ترامپ بین دیپلماسی، محاصره و تهدید نظامی
دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در اقدامی غافلگیرکننده و کمتر از ۴۸ ساعت پس از تصویب «عملیات آزادی» از کاخ سفید اعلام کرد که اجرای این عملیات به طور یکجانبه متوقف شده است. این عملیات اواخر هفته گذشته اعلام شد و پیش بینی می شود تا ابتدای هفته اجرایی شود. ترامپ در شبکه اجتماعی خود نوشت که تعلیق «پروژه آزادی» به درخواست پاکستان و بسیاری از کشورهای دیگر صورت گرفته است. با این حال وی تاکید کرد که محاصره علیه ایران ادامه خواهد داشت.
در یک رویداد نادر، واشنگتن شاهد دو کنفرانس مطبوعاتی در یک روز توسط دو مقام ارشد دولت ترامپ بود. ابتدا پیت هگست وزیر دفاع در مقر وزارت دفاع ایالات متحده با خبرنگاران صحبت کرد، سپس مارکو روبیو وزیر امور خارجه در اتاق کنفرانس مطبوعاتی کاخ سفید روی تریبون رفت. هگست در گفت و گو با خبرنگاران پنتاگون پیام های دولت را به افکار عمومی داخلی آمریکا تکرار کرد و بار دیگر گفت که نیروهای آمریکایی در عملیات نظامی علیه ایران به تمام اهداف خود دست یافته اند. او همچنین سعی کرد مرز مشخصی بین این دو عملیات، چه از نظر نظامی و چه از نظر زمانی، ترسیم کند. به گفته هگست، عملیات “حماسه خشم” به پایان رسیده است و آتش بس حاصله همچنان پابرجاست. وی همچنین تاکید کرد که آمریکا تمایلی به بازگشت به جنگ ندارد.
مارکو روبیو وزیر امور خارجه آمریکا بار دیگر بر موضع پیت هگست در میان خبرنگاران کاخ سفید تاکید کرد. وی با بیان اینکه «پروژه آزادی» از اولین عملیات نظامی جدا بود، گفت: هر یک از این دو عملیات ماهیت و اهداف منحصر به فرد خود را داشتند. روبیو تصریح کرد که آمریکا به عملیات رزمی خود در ایران پایان داده و اکنون با «پروژه آزادی» وارد فاز دفاعی شده است. به گفته وزیر امور خارجه آمریکا، دو نوع عملیات مختلف وجود دارد: عملیات قبلی که پایان یافت و ماهیت تهاجمی داشت، همانطور که ترامپ بارها در نامه خود به کنگره اعلام کرده و به قانونگذاران اطلاع داده است. و «پروژه آزادی» که در شکل کنونی آن عملیات دفاعی نیروهای آمریکایی مستقر در آب های خلیج فارس و نزدیک بنادر ایران است.
کارشناسان حقوقی در واشنگتن اظهارات پیت هگست و مارکو روبیو را بخشی از استراتژی حساب شده کاخ سفید می دانستند. راهبردی که مبتنی بر تفکیک این دو عملیات از نظر مسیر، کیفی و پیامدهای قانونی است و در عین حال سعی در تأکید بر جنبه دفاعی عملیات جدید دارد. به گفته این کارشناسان، این انتخاب صرفاً هدفمند است. زیرا نشان می دهد که کاخ سفید در حال حاضر در تلاش است تا از هرگونه درگیری جدید با کنگره جلوگیری کند. بنابراین دولت آمریکا اصرار دارد که عملیات نظامی جدیدی علیه ایران صورت نگیرد و اقدامات فعلی صرفاً دفاعی در قبال تنگه هرمز است.
درک یک صفحه ای در آستانه تولد؛ واشنگتن و تهران نزدیک ترین کشورها به توافق هستند
مقامات آمریکایی و منابع آگاه به وبسایت «اکسیوس» گفتند که کاخ سفید معتقد است دستیابی به توافق اولیه با ایران بر سر یک یادداشت تفاهم کوتاه و یک صفحهای بیش از هر زمان دیگری قابل دستیابی است. یادداشتی که هدف فوری آن پایان دادن به جنگ کنونی و تعیین چارچوبی برای مذاکرات هسته ای گسترده تر در مرحله بعدی خواهد بود.
به گفته این منابع، انتظار می رود ایران تا 48 ساعت آینده به بسیاری از محورهای اصلی این طرح پاسخ دهد. هنوز توافق نهایی بین دو طرف حاصل نشده است، اما گفتگوها اکنون به “نزدیک ترین نقطه از آغاز جنگ” رسیده است. نکته ای که می تواند مسیر بحران را از میدان جنگ به میز مذاکره سوق دهد. بر اساس فرمول پیشنهادی، ایران متعهد به توقف غنیسازی اورانیوم میشود و در ازای آن، ایالات متحده با لغو تحریمها علیه تهران، آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای مسدود شده ایران و کاهش محدودیتها در تردد در تنگه هرمز موافقت میکند.
مذاکرات درباره این یادداشت تفاهم 14 مادهای بین استیو ویتکاف و جرد کوشنر و مقامات ایرانی از طریق کانالهای مستقیم و غیرمستقیم ادامه دارد. بر اساس پیشنهاد فعلی، این توافق پایان جنگ و آغاز یک دوره 30 روزه مذاکره را اعلام می کند. هدف از این دوره دستیابی به توافقی مفصل در مورد برنامه هسته ای ایران، سازوکار بازگشایی تنگه هرمز و روند لغو تحریم های آمریکاست. پیش بینی می شود در این مدت 30 روزه محدودیت های کشتیرانی در تنگه هرمز به تدریج برداشته شود و از سوی دیگر محاصره دریایی آمریکا به تدریج کاهش یابد. یک مقام آمریکایی نیز این موضوع را تایید کرد. یکی دیگر از مقامات گفت: اگر مذاکرات شکست بخورد، نیروهای آمریکایی این فرصت را خواهند داشت که محدودیتها را دوباره اعمال کنند یا عملیات نظامی خود را از سر بگیرند.
یکی از مهمترین موارد اختلاف نظر، مدت زمان تعلیق غنی سازی اورانیوم است. به گفته منابع آگاه، پیشنهادات پیشنهادی بین 12 تا 15 سال در نوسان است. در حالی که ایران یک دوره حداکثر 5 ساله را پیشنهاد می کند، ایالات متحده یک دوره حداکثر 20 ساله را می خواهد. واشنگتن همچنین در تلاش است تا بندی را به توافق اضافه کند که در صورت نقض تعهدات ایران، تعلیق تمدید شود. از سوی دیگر پس از پایان این مدت، تهران اجازه غنی سازی اورانیوم تا 3.67 درصد را خواهد داشت.
به گفته یک مقام آمریکایی، ایران متعهد می شود که در چارچوب این تفاهم برای دستیابی به سلاح هسته ای تلاش نکند و هیچ گونه فعالیتی برای تسلیح برنامه هسته ای خود ایجاد نکند. در عین حال، محدودیت های بیشتر بر فعالیت تاسیسات هسته ای زیرزمینی ایران نیز در حال بررسی است. علاوه بر این تعهدات، ایران مشمول یک سیستم بازرسی هسته ای تقویت شده خواهد بود. سیستمی که شامل بازدیدهای ناگهانی بازرسان سازمان ملل می شود. از سوی دیگر تحریم های آمریکا به تدریج برداشته می شود و دارایی های بلوکه شده ایران آزاد می شود. منابع آگاه همچنین گفتند ایران ممکن است با انتقال ذخایر اورانیوم بسیار غنی شده خود به خارج موافقت کند. این یک خواسته مهم از سوی ایالات متحده است که تهران قبلا آن را رد کرده بود. در میان سناریوهای پیشنهادی، حتی گزینه انتقال این ذخایر به آمریکا مورد ارزیابی قرار گرفت.
رویای «عصای جادویی» علیه ترامپ و ایران
روزنامه «نیویورک تایمز» نوشت: دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا به دنبال نوعی «عصای جادویی» در شرایط پیچیده و بحرانی ایران است. یک راه حل سریع و قاطع می تواند یک پیروزی قاطع برای او ایجاد کند و به بن بست فرسایشی واشنگتن با تهران به نفع کاخ سفید پایان دهد. ترامپ اکنون در تلاش است با تشدید فشار اقتصادی بر ایران، تهران را مجبور به گرفتن امتیازات بزرگ کند. اما واقعیت های میدانی و سیاسی حاکی از آن است که دستیابی به هرگونه توافقی بدون یک سازش سیاسی گسترده و قابل قبول برای هر دو طرف بسیار دشوار خواهد بود.
تحلیلگران سیاسی می گویند که اعتقاد ترامپ مبنی بر اینکه فشار اقتصادی و تاکتیک های حداکثری می تواند تهران را وادار به تسلیم کند، منطقی نیست. آنها می گویند این دیدگاه به سوء تفاهم عمیق از تصمیم گیری در ایران و توانایی این سیستم برای انطباق با فشارهای خارجی در بلندمدت اشاره دارد. از سوی دیگر، دولت ایران معتقد است که هنوز در این درگیری قدرت دارد. تهران همچنین به توانایی خود برای مقاومت در برابر فشار اطمینان دارد. و این دوره ای است که می تواند طولانی تر از آستانه تحمل ترامپ برای پیامدهای افزایش قیمت جهانی انرژی باشد.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران گروه بین المللی بحران، این رفتار را تلاشی ناموفق برای ایجاد یک پیروزی جادویی توصیف می کند. او می گوید ترامپ همیشه فکر می کرد که “فقط یک قدم” با پیروزی فاصله دارد. در مورد ایران، این ایده ممکن است به ادامه بن بست منجر شود تا راهگشا باشد. واعظ تأکید می کند که اعمال فشار بدون باز کردن دریچه ای واقعی برای مذاکره یک «تمرین بی ثمر» است. به گفته وی، تهران تسلیم نخواهد شد. برعکس، او خواهان توافقی مبتنی بر منافع متقابل است، نه توافقی که به معنای تسلیم مطلق ایران باشد.
در این زمینه، سوزان مالونی، کارشناس امور ایران در مؤسسه بروکینگز، درباره این ایده که زمان لزوماً به نفع واشنگتن کار می کند، تردید جدی دارد. وی تاکید می کند که اقتصاد ایران در برابر تکانه های تاریخی مقاومت فوق العاده ای از خود نشان داده و در بسیاری از مواقع توانسته با شرایط سخت و محدودیت های شدید کنار بیاید. مالونی همچنین می گوید رژیم ایران به ویژه تحت تأثیر عوامل سیاسی سنتی که ممکن است دولت را به سوی یک سازش سریع سوق دهد، قرار ندارد. به عبارت دیگر، فشار اقتصادی لزوما واشنگتن را به تصمیم گیری سیاسی مورد انتظار نمی کشاند.
صنم وکیل از اندیشکده چتم هاوس فکر می کند که درگیری کنونی بین واشنگتن و تهران یک آزمون واقعی برای حل و فصل است. این به عدم تفاهم فرهنگی و سیاسی بین دو طرف اشاره دارد. دو طرف با منافع متفاوت اما به زبان های دیپلماتیک متضاد صحبت می کنند. صنم وکیل به صراحت می گوید ترامپ انگیزه واقعی ایرانی ها را درک نمی کند. از دیدگاه او تصمیمات مدیریتی در ایران بر اساس شاخص های کلان اقتصادی اتخاذ نمی شود. زیرا اگر چنین بود، تهران سال ها پیش با واشنگتن به توافق می رسید.