الهه جعفرزاده: امروز در جنوب شرق ایران که بادهای سیستان به مدت 120 روز بر دشت های خشک می وزد، ویرانه های شهر خفته که باستان شناسان هر بار لایه جدیدی از آن برمی دارند، جهان را شگفت زده می کند. شهری که نه اهرام مصر را دارد و نه عظمت تخت جمشید، اما یافته های آن بارها دیدگاه پژوهشگران را تغییر داده است. از زنی که هزاران سال پیش از چشم مصنوعی استفاده میکرد، تا جراحی جمجمه کودکی که ماهها پس از جراحی جان سالم به در برد، تا یک جام سفالی که برخی آن را اولین نمونه شناختهشده نمایشگر متحرک یا «انیمیشن» میدانند.
“شهر سوخته” سالهاست که به عنوان “شهری جلوتر از زمان خود” تبلیغ می شود. اما آیا این گفته واقعا مبتنی بر شواهد علمی است یا ناشی از اغراق رسانه ای است؟ برای پاسخ باید به حدود پنج هزار سال قبل به حاشیه دلتای رودخانه هیرمند برگردیم.
شهری در تقاطع تمدن ها
شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان و در حدود 56 کیلومتری زابل واقع شده است. این محوطه باستانی تقریباً 3200 سال پیش تأسیس شد و نزدیک به هزار سال است که میزبان هزاران نفر بوده است. دوره ای که با توسعه تمدن های بین النهرین، دره سند و مصر باستان همپوشانی دارد.
موقعیت جغرافیایی این شهر، آن را به یکی از مهمترین مراکز کالا، فناوری و تبادلات فرهنگی در فلات شرقی ایران تبدیل کرده است. باستان شناسان آثاری از لاجورد افغانستان، صدف های دریای عرب، سنگ های قیمتی، مهرهای بین النهرینی و اقلام مربوط به تمدن دره سند را در این منطقه یافته اند. نشانه هایی که نشان دهنده یک شبکه تجاری گسترده در هزاره سوم قبل از میلاد است.
وسعت شهر نیز برای زمان خود چشمگیر بود. برآوردها حاکی از آن است که شهر سوخته در اوج شکوفایی خود دارای اقامتگاه ها، صنایع، گورستان ها و بناهای عمومی بسیاری بوده و احتمالاً یکی از بزرگترین مراکز شهری شرق ایران به شمار می رفته است.
راز پنج هزار ساله چشم
یکی از معروفترین یافتههای شهر سوخته، اسکلت زنی 25 تا 30 ساله است که در یکی از چشمانش جسم مصنوعی قرار داده شده است که در قبر شماره 6705 این شهر پیدا شده است.
این پروتز از یک ماده قیری با الیاف طبیعی ساخته شده و دارای خطوط بسیار ظریف طلایی روی آن است که احتمالاً برای تقلید از رگ های چشم طراحی شده است. آثار به جا مانده بر روی استخوان سوکت نشان می دهد که این شی مدت ها مورد استفاده بوده و صرفاً یک وسیله تزئینی نبوده است.
در برخی رسانه ها از آن به عنوان “اولین چشم مصنوعی جهان” یاد می شود، اما باستان شناسان عموما محتاط تر هستند و آن را یکی از اولین نمونه های شناخته شده پروتز چشم می دانند. کشفی که مهارت و آشنایی بالای صنعتگران را در ساخت ابزار دقیق نشان می دهد.
جراحی جمجمه؛ دارویی فراتر از انتظار
کشف دیگری که توجه دانشمندان را به خود جلب کرد، جمجمه یک دختر 13 ساله بود که جای زخم جراحی روی آن بود.
محققان معتقدند این کودک از بیماری رنج می برد که باعث تجمع مایع در جمجمه او می شود. بخشی از استخوان جمجمه برای کاهش فشار برداشته شد. نوعی برنامه امروز ترپاناسیون آنها تماس می گیرند
آنچه شگفت آور است این است که اثرات بهبود استخوان نشان می دهد که بیمار حداقل چند ماه پس از جراحی زنده مانده است. اگرچه این یافته به معنای پیشرفت پزشکی به معنای امروزی نیست، اما نشان می دهد که ساکنان شهر سوخته تجربه و دانش عملی قابل توجهی در درمان برخی آسیب ها و بیماری ها داشته اند.
قدیمی ترین انیمیشن دنیا؟
یک گلدان کوچک سفالی که امروزه در موزه ملی ایران نگهداری میشود، شاید معروفترین اثر از شهر سوخته باشد.
روی بدنه این لیوان پنج تصویر متوالی از یک بز کوهی در حال پیشروی به سمت درخت و تغذیه از برگ های آن دیده می شود. اگر ظرف به سرعت بچرخد، این تصاویر موقعیتی شبیه به حرکت ایجاد می کنند.
بنابراین بسیاری از محققان این کار را اولین نمونه شناخته شده استفاده از تصاویر متوالی برای تحریک حرکت می دانند. چیزی که گاهی به صورت غیررسمی از آن به عنوان «اولین انیمیشن جهان» یاد می شود.
البته لازم به ذکر است که این اثر به معنای امروزی انیمیشن نیست، بلکه نمونه بسیار قدیمی استفاده هوشمندانه از توالی تصاویر برای نشان دادن حرکت است.
نمونه مدرن کار
شهری با برنامه ریزی شهری
شگفتی های شهر سوزان به آثار هنری و پزشکی محدود نمی شود. کاوش ها نشان داده است که خیابان ها، خانه ها و کارگاه ها با نظم و برنامه ریزی ساخته شده اند.
خانه ها معمولاً چند اتاق داشتند و از خشت ساخته می شدند. برخی از بناها دارای شبکه ای برای هدایت آب و فاضلاب بودند و شواهدی از فعالیت های تخصصی مانند سفالگری، پارچه بافی، مهرسازی و فلزکاری در نقاط مختلف شهر یافت شده است.
کاوشها همچنین اولین نمونههای پارچههای بافته شده، ابزار اندازهگیری، تختههای بازی و حتی بقایای لوازم آرایشی را نشان دادند. یافته هایی که تصویر پیچیده تری از زندگی روزمره مردم این شهر ارائه می دهد.
گورستان شهر سوخته
چرا شهر در حال سوختن ناپدید شد؟
با وجود چند صد سال رونق، شهر سوخته به تدریج در حدود 1800 قبل از میلاد متروک شد. دلیل دقیق این امر هنوز مشخص نیست، اما اکثر محققان فکر می کنند تعدادی از عوامل در این امر نقش دارند. از تغییر مسیر رودخانه هیرمند و کاهش منابع آب گرفته تا تغییرات اقلیمی، کاهش رونق مسیرهای تجاری و شاید تحولات اجتماعی و اقتصادی.
برخلاف برخی روایات رایج، هیچ مدرک قابل اعتمادی وجود ندارد که نشان دهد شهر به طور ناگهانی در اثر جنگ، زلزله یا فاجعه مرموز ویران شده است.
اهمیت جهانی این منطقه چیست؟
شهر سوخته در سال 2014 در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، این ثبت به دلیل وجود یک بنای عظیم نیست، بلکه به این دلیل است که B.C. به دلیل ارزش فوق العاده آن در درک روند شهرنشینی، فناوری، پزشکی، هنر و روابط تجاری در هزاره سوم قبل از میلاد بود.
در شهر سوخته که اکنون یکی از مهمترین مکانهای باستانشناسی خاورمیانه به شمار میرود، هر فصل کاوش اطلاعات جدیدی از زندگی مردمی را نشان میدهد که پنج هزار سال پیش در یکی از خشکترین مناطق ایران تمدنی پویا و سازمانیافته را پایهگذاری کردند.
شاید به همین دلیل است که شهر در حال سوختن هنوز “سوخته” نشده است. برعکس، هر کشف جدید جرقه ای است برای شناخت گذشته ای درخشان تر از آنچه سال ها تصور می کردیم.
۴۷۲۳۲
گردآوری شده از رسانه خبر آنلاین