امضای یادداشت تفاهم ایران و آمریکا با ابتکار میانجی پاکستان را باید اولین گام در راه دشوار دستیابی به توافق دانست. در این روند آتش بس دائمی، بازگشایی تنگه هرمز، تحریم ها و بحث اورانیوم 60 درصدی چهار رکن اصلی را تشکیل می دهند.
به گزارش دنیای اقتصاد، ایران و آمریکا در آستانه امضای تفاهمنامهای هستند که فعلاً «سایه جنگ» را در منطقه از بین میبرد و به رفع محاصره دریایی ایران و بازگشایی تنگه هرمز نیز منجر میشود. به گفته منابع ارشد به نقل از العربیه، توافقی که پس از تلاش های اسلام آباد، اراده تهران، فوریت های ترامپ و نقش متحدان عرب آمریکا به دست آمده، می تواند به دور بعدی مذاکرات ایران و آمریکا در 5 ژوئن (15 ژوئن) منجر شود.
همچنین شب گذشته مدیر دفتر المیادین در اسلام آباد نوشت که ممکن است پاکستان توافق چهارجانبه را روز دوشنبه اعلام کند. با این حال، اگرچه نظرات طرفین در مورد مفاد توافق احتمالی به یکدیگر نزدیک است، اما اختلاف نظرهایی وجود دارد که ممکن است روند مثبت فعلی را مختل کند.
در همین زمینه، یک منبع آگاه بعدازظهر یکشنبه به خبرگزاری تسنیم گفت: اختلاف ایران و آمریکا بر سر یکی دو ماده از تفاهمنامه احتمالی همچنان ادامه دارد و به دلیل ممانعت آمریکا هنوز این موضوع نهایی نشده است. یک منبع دیگر همچنین تاکید کرد: اگرچه آمریکاییها همواره مذاکرات را مختل میکردند و موضع خود را تغییر میدادند، اما ایران تاکید کرد که بدون سازوکار مشخص برای آزادی بخشی از املاک بلوکهشده ایران در گام اول و تداوم تضمینی آزادسازی تمامی اموال بلوکهشده، تفاهم وجود نخواهد داشت و این موضوع با میانجیگری پاکستان و برخی کشورهای منطقه که به عنوان میانجی عمل میکردند نیز اعلام شد.
آکسیوس همچنین در گزارشی نوشت توافق نزدیک شدن آمریکا و ایران به توافق شامل تمدید 60 روزه آتش بس است که طی آن تنگه هرمز بازگشایی می شود، ایران می تواند آزادانه نفت بفروشد و به گفته یک مقام آمریکایی، مذاکراتی درباره برنامه هسته ای ایران انجام می شود.
البته خبرگزاری تسنیم این ادعا را رد کرد و نوشت: شنیده ها از جزییات اولین توافق «احتمالی» ایران و آمریکا بر خلاف ادعای برخی رسانه های غربی مبنی بر تعهد ایران به خروج مواد هسته ای از کشور در یادداشت تفاهم، نشان می دهد که ایران هیچ تعهدی در این زمینه نداشته است.
بر اساس این خبر، ایران اساساً در این مرحله هیچ اقدامی در زمینه هستهای را نپذیرفته است و موضوع مذاکرات هستهای به پایان احتمالی جنگ موکول شده و آمریکا در این مرحله اقداماتی را انجام داده است. همچنین در خصوص بازگشایی تنگه هرمز، علیرغم اعلام برخی رسانه های غربی مبنی بر بازگشت وضعیت این تنگه به قبل از جنگ ظرف 30 روز، آنچه در تفاهم نامه احتمالی آمده است، بازگشت وضعیت نیست، بلکه احتمال بازگشت «تعداد کشتی های عبوری» به سطح قبل از جنگ ظرف 30 روز است.
به گفته اکسیوس، این توافق از تشدید جنگ جلوگیری می کند و فشار بر عرضه جهانی نفت را کاهش می دهد. با این حال، مشخص نیست که آیا این توافق منجر به یک توافق صلح دائمی خواهد شد یا خیر.
محتوای تفاهم ها
حدس و گمان در مورد محتوای مفهوم احتمالی در ساعات اخیر کانون تحلیل ها بوده است. آکسیوس درباره مفاد این قرارداد بین آمریکا و ایران نوشت که هر دو طرف یادداشت تفاهمی (MOU) امضا کردند که 60 روز اعتبار دارد و با رضایت طرفین قابل تمدید است.
در این دوره 60 روزه، تنگه هرمز به صورت رایگان باز می شود و ایران با پاکسازی مین هایی که در این تنگه گذاشته است، موافقت می کند تا کشتی ها بتوانند آزادانه تردد کنند. در پاسخ، آمریکا تحریم بنادر ایران را لغو کرد و برخی تحریم ها را لغو کرد تا ایران بتواند آزادانه نفت بفروشد.
در همین زمینه، خبرگزاری تسنیم نوشت که جزییات اولین توافق «احتمالی» ایران و آمریکا نشان میدهد که واشنگتن در دوره مذاکره، تحریمهای نفتی علیه ایران را لغو خواهد کرد. اقدامی که به ایران اجازه می دهد در این مدت نفت خود را بدون محدودیت به دلیل تحریم ها بفروشد.
یک مقام آمریکایی اذعان کرد که این امر اقتصاد ایران را تقویت می کند، اما گفت که تسکین قابل توجهی برای بازار جهانی نفت نیز فراهم می کند. این مقام آمریکایی گفت: هرچه ایران سریعتر مین ها را پاکسازی کند و به انتقال آنها ادامه دهد، محاصره سریعتر رفع خواهد شد.
این مقام آمریکایی گفت: اصل اساسی ترامپ در این یادداشت تفاهم «کاهش تحریم ها در ازای عملکرد» است. به گفته این مقام، ایران خواستار آزادسازی فوری وجوه و رفع دائمی تحریمها بوده است، اما طرف آمریکایی گفته است که این امر تنها پس از دادن امتیازات مشخص امکانپذیر است. این مقام آمریکایی مدعی شد که پیش نویس یادداشت تفاهم شامل تعهدات ایران در عدم دستیابی به سلاح هسته ای است.
در حالی که این ادعا توسط ایالات متحده مطرح شده است، ایران هیچ برنامه ای برای تولید سلاح هسته ای ندارد. بر اساس گزارشهای رسانهها، آمریکا موافقت کرده است که برای مدت ۶۰ روز درباره لغو تحریمها و آزادسازی منابع مالی ایران مذاکره کند، اما این اقدامات تنها به عنوان بخشی از یک توافق نهایی اجرا میشود که امکان تایید آن وجود دارد.
در پیش نویس یادداشت تفاهم نیز به صراحت آمده است که جنگ اسرائیل و حزب الله لبنان پایان خواهد یافت. در همین زمینه، یک مقام اسرائیلی گفت که بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل در تماس تلفنی روز شنبه خود با ترامپ نگرانی های خود را از این وضعیت ابراز کرده است. یک مقام آمریکایی گفت که او همچنین نسبت به سایر جنبههای توافق ابراز نگرانی کرده است، اما استدلالهای خود را به شیوهای محترمانه و مؤدبانه ارائه کرده است.
منطقه لیپیک به توافق رسید
با این حال، روند میانجیگری پاکستان بین ایران و آمریکا برای کاهش تنشها و امضای یادداشت تفاهم زمانی جدیتر شد که پرزیدنت ترامپ در یک کنفرانس تلفنی از چند تن از رهبران منطقه درباره توافق پرسید و همه آنها گفتند که از توافق حمایت میکنند.
ترامپ شنبه شب در شبکه Truth Social گفت: من در کاخ سفید هستم و در اینجا گفتگوی بسیار خوبی با پادشاه عربستان سعودی، محمد بن سلمان آل سعود داشتم. او گفت. محمد بن زاید آل نهیان، امارات متحده عربی؛ امیر تمیم بن حمد بن خلیفه آل ثانی، نخست وزیر محمد بن عبدالرحمن بن جاسم بن جابر آل ثانی و وزیر علی السوادی از قطر؛ فیلد مارشال سید عاصم منیر احمد شاه پاکستان؛ رجب طیب اردوغان رئیس جمهور از ترکیه؛ رئیس جمهور عبدالفتاح السیسی از مصر؛ پادشاه اردن دوم عبدالله؛ و یادداشت تفاهمی با حمد بن عیسی آل خلیفه پادشاه بحرین در خصوص صلح در مورد جمهوری اسلامی ایران و کلیه امور مربوط به آن امضا کردم.
ترامپ ادامه داد: توافق عمدتاً مورد مذاکره، منوط به انعقاد بین آمریکا، جمهوری اسلامی ایران و کشورهای مختلف دیگر است.
در واقع ترامپ در هفتهها و روزهای اخیر بین جنگ و دیپلماسی در نوسان بوده است، اما تماس تلفنی او با برخی از رهبران کشورهای دیگر شنبه شب، تهران و واشنگتن را به توافق اولیه نزدیکتر کرد. مشاوران ترامپ میگویند که اگر خواستههای ترامپ در مورد برنامه هستهای ایران برآورده شود، رئیسجمهور آماده است تا روابط با ایران را بازتعریف کند و به ایران این فرصت را بدهد تا هر کجا که میرود، به تمام ظرفیتهای اقتصادی «عظیم» خود دست یابد.
در همین زمینه مسعود مگجیان رئیس جمهور ایران روز یکشنبه در گفت و گو با خبرنگار صداوسیما گفت: قطعا ما و تیم مذاکره کننده به هیچ وجه عزت و سربلندی کشور را از دست نخواهیم داد، اما حاضریم به دنیا این اطمینان را بدهیم که به دنبال سلاح هسته ای نیستیم.
تلاش های پاکستان در چین ادامه دارد
این در حالی است که پاکستان به رهبری فیلد مارشال عاصم منیر که روزهای جمعه و شنبه برای نهایی کردن توافق در تهران حضور داشت، به عنوان میانجی اصلی عمل کرد. در تقویت این جاده؛ شهباز شریف نخست وزیر پاکستان روز شنبه در آغاز سفر رسمی چهار روزه خود به چین وارد هانگژو در شرق چین شد.
برنامه سفر شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان به چین، شامل گفتگوهای ایران و آمریکا و همکاری اقتصادی است که احتمالاً با میانجیگری اسلام آباد انجام می شود. به گزارش الجزیره، چین از تلاشهای میانجیگری پاکستان حمایت میکند و به گفته اندرابی، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان، ابتکار عملی 5 مادهای در این زمینه ارائه کرده است. وی گفت: ابتکار مشترک برای پایان دادن به جنگ در این سفر مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.
برای درک یا موافقت؟
در این میان، بحث این است که آیا آنچه بین ایران و آمریکا انجام شده توافق است یا اجماع؟ المیادین نوشت که آنچه در این موضوع مطرح است، یک توافق نهایی نیست، بلکه یک یادداشت تفاهم (MOU) است و این یادداشت تفاهم ربطی به موضوع هسته ای ایران ندارد.
به گزارش المیادین، تمرکز این توافقنامه پایان دادن به مقررات جنگ و کاهش تنش، تسهیل حرکت کشتی ها در تنگه هرمز، خروج ناوگان آمریکایی از مجاورت ایران، آزادسازی نیمی از دارایی های بلوکه شده ایران به ارزش 12 میلیارد دلار و پایان محاصره دریایی آمریکا است. علاوه بر این، پس از امضای چارچوب توافق، 30 روز فرصت برای دستیابی به توافق هسته ای داده می شود.
شایان ذکر است که تفاهم نامه یک سند سیاسی است تا یک توافق حقوقی سختگیرانه. دولت ها اغلب زمانی به چنین سندی متوسل می شوند که بخواهند نشان دهند که به درک مشترکی از اصول کلی یا مسیر مذاکرات رسیده اند، اما هنوز آماده پذیرش تعهدات کامل و قابل اجرا قانونی نیستند.