تصویر دوگانه از بازار کار ایران/ چند نفر تاکنون بیکار شده اند؟

آینده– در یکی دو ماه اخیر صبح کارگر و کارمند با صداهای مختلف شروع می شود. گاهی با پیام تعلیق، گاهی با تعطیلی خط تولید و گاهی با قطع ناگهانی اینترنت. برای میثم، سعید و ده ها کارگر و برنامه نویس دیگر، معنای آمار بازار تغییر کرده است. یکی پشت فرمان تاکسی اینترنتی می نشیند، دیگری به دلیل قطعی اینترنت 15 ساعت رانندگی می کند و کارگری از صف طولانی بیکاران پشت دروازه کارخانه های تبریز می گوید.

به گزارش فردا؛ در این تصویر، آخرین آمار رسمی از بازار کار ایران، نرخ بیکاری را 7.6 درصد گزارش کرده است. رقمی که نسبت به سال قبل 0.2 درصد کاهش نشان می دهد. اما نگاه میدانی به اقتصاد ایران روایت دیگری را نیز نشان می دهد: روایتی از بافت جامعه که در آن اشتغال در حال تغییر است و در مسیری متفاوت حرکت می کند.

از سوی دیگر در مجموع 191 هزار نفر در دو ماه گذشته برای دریافت بیمه بیکاری ثبت نام کردند. علاوه بر این، برآوردهای میدانی از برخی استان‌ها مانند خوزستان، بیکاری را بین 50 تا 55 هزار نفر نشان می‌دهد. بر اساس تحقیقات میدانی و داده های ثبت شده، در موج گذشته حداقل 241 تا 246 هزار نفر بیکار شدند. (این رقم هنوز شامل اخراج های ثبت نشده، قراردادهای تمدید نشده و مشاغل ثبت نشده در اقتصاد زیرزمینی نمی شود و ممکن است در واقع بیشتر باشد.)

گزارش های رسمی همچنین نشان می دهد که دو پدیده به طور همزمان در بازار کار رخ می دهد: کاهش نرخ بیکاری و افزایش جمعیت غیرفعال. به گفته برخی کارشناسان، «کاهش نرخ بیکاری لزوماً به معنای ایجاد شغل نیست، بلکه ممکن است در نتیجه خروج بخشی از جمعیت از بازار کار باشد». افرادی که بازار کار را ترک کرده اند و جزو جمعیت غیرفعال هستند.

در دو ماه گذشته 191 هزار نفر برای بیمه بیکاری ثبت نام کردند و در برخی استان ها 50 هزار تا 55 هزار نفر بیکار شدند. مجموع این تعداد 241 تا 246 هزار نفر را شامل می شود.

در این میان، روایت‌های کارگران، کارمندان و فعالان اقتصادی تصویر ملموس‌تری را از کارخانه‌های تبریز تا پلتفرم‌های آنلاین در تهران نشان می‌دهد.

کاهش بیکاری یا اخراج؟

پس از 10 سال کار به عنوان مکانیک متخصص خودرو در یک شرکت معتبر، میثم بیکار شد و اکنون رانندگی آنلاین را به عنوان راهی برای کسب درآمد انتخاب کرده است. او می گوید: حدود 30 میلیون تومان حقوق می گرفتم، بیمه بیکاری 15 میلیون می دهد، 15 میلیون باقی مانده را بدون کار نمی توانستم جبران کنم. میثم دو فرزند دارد. پسر بزرگش هم بیکار است و هر دو در یک ماشین کار می کنند. نیمی از روز مال میثم و نیمی مال پسرش است.

یکی از کارگران شاغل در یکی از تاسیسات صنعتی تبریز می گوید: با تغییر شرایط پس از جنگ، فضای انقباض در کارخانه ها بیشتر مشهود شد. وی با اشاره به تغییر شرایط کاری در مجتمعی که بیش از 2100 کارگر دارد، می گوید: هم کیفیت غذا کاهش یافته و هم حقوق ها دیر پرداخت می شود و هم اکنون فشار بیشتری بر کارگران معترض وارد می شود. وی تاکید می کند: معترض به راحتی قابل تعویض است یا جای او پر می شود یا تکلیفش به عهده دیگری می افتد.

نرخ بیکاری کشور در زمستان 1404 7.6 درصد اعلام شد. نرخ مشارکت اقتصادی به 39.7 درصد رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل 0.4 درصد کاهش داشت. همچنین در حالی که جمعیت شاغل در کشور حدود 24.3 میلیون نفر برآورد می شود، افزایش اشتغال نسبت به سال قبل تنها 57 هزار نفر بوده است.

نکته کلیدی نهفته در این آمار افزایش جمعیت غیرفعال است. گروهی که نه شاغل هستند و نه بیکار. به این ترتیب جمعیت بیکار که نسبت به سال قبل حدوداً 810 هزار نفر افزایش داشت، در زمستان 1404 به 40 میلیون و 97 هزار نفر رسید.

به عبارت دیگر بخشی از کاهش نرخ بیکاری به دلیل فرصت های شغلی جدید نیست، بلکه به دلیل خروج بخشی از جمعیت از بازار کار است. بیکاری در میان گروه های آسیب پذیر همچنان بالاست. در حالی که نرخ بیکاری جوانان در گروه سنی 15 تا 24 سال 21.2 درصد است، این نرخ در گروه سنی 18 تا 35 سال به 15.1 درصد می رسد. علاوه بر این، نرخ بیکاری زنان 15 درصد برآورد شده است.

اکنون تصویر روشنی از وضعیت بازار کار ایران در حال ظهور است: نرخ بیکاری نسبتاً ثابت که با مشکلات عمیق تری مانند کاهش مشارکت اقتصادی، افزایش جمعیت غیرفعال و تداوم بیکاری جوانان مواجه است. بر اساس تحلیل کارشناسان، چالش ها معنای واقعی «کاهش بیکاری» را زیر سوال می برد.

افول بی سر و صدا طبقه جدید در سایه اقتصاد دیجیتال

جنگ نه تنها صنعت سنتی را دچار بحران کرد. این روزها، بخش دیجیتال نیز در پی قطع اینترنت تقریباً به زانو درآمده است. سعید که از طریق برنامه نویسی امرار معاش می کند و درآمد خوبی هم دارد از سختی هایی که تجربه کرده است اینگونه توضیح می دهد: ماهانه تقریباً 60 میلیون تومان درآمد داشتم اما دو ماه گذشته کاملاً بیکار بودم. او فعلا تغییر مسیر داد تا وضعیت کمی تثبیت شود و اینترنت وصل شود: «در این دو ماه تنها کاری که انجام دادم ثبت نام در تاکسی های اینترنتی و 15 ساعت رانندگی در روز بود، همین.

سعید به وضعیت همکارانش می گوید: کار ما به جایی رسیده که برخی از همکاران من که بیکار شده اند فیلترشکن می فروشند، راه او غیرقانونی است اما چاره چیست؟

علاوه بر این، محدودیت‌های اینترنتی و کاهش دسترسی به بازارهای بین‌المللی ضربه سختی به اقتصاد دیجیتال وارد کرده است. بخشی است که 10 تا 15 درصد از اشتغال کشور را پوشش می دهد.

سامان که از طریق اینستاگرام پول در می آورد، از بین رفتن تدریجی کسب و کارش را اینگونه توضیح می دهد: «تمام بازدیدهای صفحه من از بین رفت، من 20 هزار فالوور داشتم و چند ماهی بود که از کسب درآمدم گذشته بود، الان که اینترنت قطع شد، تمام امیدم از بین رفت.

همچنین تحقیقات اخیر سازمان کار ایران نشان می دهد که حدود 700 نفر در واحد صنعت نساجی بروجرد بیکار شده اند. همچنین گزارش ها حاکی از بیکار شدن حدود 900 نفر در مناطق نیزارهای کشور و تعدادی از شرکت های معدن و سنگ بود.

نظر کارشناسان چیست؟

علیرضا حیدری کارشناس تامین اجتماعی در تشریح وضعیت بیمه بیکاری گفت: با توجه به شرایط جنگی بیمه بیکاری از محل ذخیره 3 درصدی بیمه بیکاری پرداخت می شود که اگر منابع کافی نباشد دولت باید جبران کند.

وی همچنین پیش بینی کرد: تا یکی دو ماه آینده آمار دقیق بیکاران ناشی از این مدت مشخص خواهد شد.

در ادامه قربان درویشی دبیر کل خانه کارگر خوزستان از تعلیق 35 واحد تولیدی آسیب دیده جنگ خبر داد و گفت: 50 تا 55 هزار نفر در خوزستان بیکار شدند.

بحران اشتغال دیگر فقط یک مشکل اقتصادی نیست و لایه‌های اجتماعی، از کارخانه تا خانه، از کلاس درس تا پلتفرم‌های آنلاین را در بر می‌گیرد. و شاید همانطور که یکی از کارگران در آستانه اخراج معتقد بود: امروز پشت درهای هر کارخانه ای صف طولانی بیکاران است و این صف بزرگترین وسیله فشار بر کارگران شاغل است.