ماجرای بازار چند ارزی ارز; چند نوع دلار در ایران وجود دارد؟

بررسی انواع دلار در بازار ثبت نشده و جغرافیای نامشخص

یکی از پدیده های خاص در بازار ارز ایران این است که نام شهرهای مرزی و کشورهای همسایه به قیمت اسکناس دلار بستگی دارد. قیمت دلار در بازار غیررسمی با توجه به موقعیت جغرافیایی نقدینگی و شرایط ترانزیت فیزیکی تعیین می شود.

1. دلار تهران

دلار تهران کف قیمت در بازار غیر رسمی کل کشور است. جالب اینجاست که این دلار خود به شاخه های مختلفی در پایتخت مانند دلار سبزه میدان، دلار افشار و دلار منوچهری تقسیم می شود.

تفاوت های جزئی در قیمت این مناطق به دلیل سرعت انحلال و حجم معاملات در این مکان های سنتی است. همچنین شایعات بازار همواره بر قیمت دلار تهران سایه افکنده است. شایعاتی مانند دلارهای قدیمی (نسخه های قبل از 2009) یا اسکناس های بدون نوار آبی باید ارزان تر معامله شوند. کارشناسان این تفاوت ها را بازی های روانی می دانند که دلال ها برای کسب سود بیشتر انجام می دهند.ارزش قانونی این اسکناس ها در خارج از مرزها نیز دقیقاً یکسان است..

2. دلار مشهد

مشهد به دلیل مجاورت با مرزهای شرقی و کشورهای آسیای میانه مرکز مهم مبادلات نقدی است. در دوره‌های نوسانات شدید ارز و افزایش تقاضای فیزیکی، هزینه و ریسک انتقال پول از پایتخت به شهرهای دیگر افزایش می‌یابد. دلار مشهد به طور کلی ارزان تر از دلار تهران است، زیرا مبادلات در نقاط مرزی اغلب به صورت نقدی و نه از طریق بدهی انجام می شود.

3. دلار سلیمان

ریشه های دلار سلیمان مبادلات ارزی بین ایران، عراق و ترکیه انجام می شود.. سلیمانیه به عنوان یکی از کانال های اصلی ورود و خروج اسکناس به کشور شناخته می شود. از آنجایی که بیشتر این تراکنش ها خارج از سیستم رسمی بانکی و بعضاً با واسطه انجام می شود، قیمت دلار سلیمانیه به دلیل متفاوت بودن هزینه های نقل و انتقال و دسترسی آسان به منابع ارزی، عموماً ارزان تر از دلار تهران و مشهد است.

4. دلار هرات

هرات، افغانستان، ایستگاه پایانی زنجیره قیمت گذاری جغرافیایی دلار است. مبادلات شدید نقدینگی در این شهر و گردش مداوم دلار از مرزهای شرقی باعث شد دلار هرات ارزان ترین قیمت را نسبت به تهران، مشهد و سلیمانیه داشته باشد. به این ترتیب زنجیره قیمت دلار از بالاترین تا پایین ترین، تهران، مشهد، سلیمانیه و هرات را همیشه در بر می گیرد.

سیستم ها و سیاست های رسمی؛ تولد دلار مستقل

به موازات بازار غیررسمی، تصمیمات نظارتی و بانک مرکزی در طول سالیان متمادی انواع مختلفی از منافع رسمی را وارد ادبیات اقتصادی کشور کرده است.

5. 4200 دلار تیومن (دلار جهانگیری)

دولت وقت در بهار 1396 برای مهار تورم تک نرخی شدن ارز را 4200 تومان اعلام کرد. این ارز که به نام معاون اول رئیس جمهور «دلار جهانگیری» نام گرفت، قرار بود پاسخگوی همه نیازها باشد اما به زودی به ۲۵ قلم کالای اساسی مانند گندم، جو، برنج، روغن و دارو محدود شد. نوسانات بسیار اندک و تفاوت شدید آن با بازار آزاد بستری را برای رانت و فساد اقتصادی ایجاد کرد که در نهایت منجر به حذف تدریجی اکثر کالاها شد.

6. ارز پزشکی

بسیاری معتقدند نرخ ارز واردات دارو تغییری نکرده است. واقعیت این است که دارو، یکی از حیاتی ترین اقلام سبد کالاهای اساسی، پیش از این از ارزهای ارزان تری استفاده می کرد، اما بعداً به لیست اقلام دریافتی ارز 4200 تومانی اضافه شد و عملا ارز 3700 تومانی را از چرخه حذف کرد.

7. نیم دلار

سامانه نیما (سامانه یکپارچه معاملات ارزی) بستری برای فروش ارز حاصل از صادرات (به ویژه صنایع پتروشیمی و عمده) به واردکنندگان مجاز است. اولین نسخه نیما با نرخ اجباری 4200 تومان موفقیت آمیز نبود، بنابراین سیاست ها به گونه ای تغییر کرد که نرخ دلار نیمایی با توافق صادرکننده و واردکننده و فراتر از نرخ دولتی تعیین شد. امروزه نرخ ارز بین ارز دولتی و بازار آزاد در نوسان است و نقش مهمی در تامین مواد اولیه صنایع دارد.

8. دلار سنا

سامانه سنا سایتی است که توسط بانک مرکزی برای ثبت و اعلام میانگین قیمت معاملات در بورس های مجاز ایجاد شده است. این سامانه ساعت به ساعت نرخ خرید و فروش را ثبت و میانگین موزون را در پایان روز اعلام می کند. تفاوت قیمت سنا با بازار آزاد به احتیاط مبادلاتی در ثبت نرخ های واقعی و دشواری های کنترل بازار غیرمتمرکز مربوط می شود.

دلار خدمات و اعتبار در بازار ایران

علاوه بر نرخ های کلان اقتصادی، کدهای ارزی مختلفی نیز برای نیازهای جزئی شهروندان تعریف شد.

9. دلار مسافرتی

سهمیه کمک هزینه سفر سالی یک بار به مسافرانی که قصد خروج از کشور را دارند تعلق می گیرد. قیمت این دلار با بخشنامه های مختلف تغییر کرده است; گاهی تصمیم می‌گرفتند که یک درصد بالاتر از ارز اسمی باشد، اما در مواقعی که صرافی‌ها دسترسی محدودی به ارز ثانویه داشتند، عملاً نرخ آن به قیمت بازار آزاد نزدیک می‌شد.

10. دلار حج; ارز با زائران

برای زائرانی که به خانه خدا مشرف می شدند، نرخ های ویژه ای از جمله 3900 تومان پول یا کمک هزینه 200 دلاری همراهان برای تامین بخشی از هزینه های سفر مذهبی آنها در نظر گرفته شد.

11. دلار هواپیمایی

صنعت هوانوردی به شدت به ارز خارجی وابسته است. پس از حذف 4 هزار و 200 دلار تیومنی که به شرکت های هواپیمایی اختصاص داده شده بود، قیمت بلیط هواپیما به یکباره افزایش یافت. تلاش برای انتقال منابع ارزی این بخش به سامانه نیما برای جلوگیری از گران شدن بلیت ها همواره یکی از چالش های قانون گذاری بوده است.

12. انتقال دلار

زمانی که خریدار بخواهد وام را به جای سفته فیزیکی به حساب های خارجی واریز کند از انتقال ارز استفاده می کند. از آنجایی که حواله ها هزینه های سنگین حمل و نقل، بیمه و نگهداری اسکناس را حذف می کند، معمولاً قیمت آنها کمی ارزان تر از دلار نقدی محاسبه می شود.

13. دلار فردا

این روش معاملاتی کاملاً کاغذی و مختص بازار غیررسمی است. خریداران و فروشندگان امروز بر سر قیمت دلار برای تسویه روز بعد توافق می کنند. دلار فردا کاملا تحت تاثیر انتظارات و نوسانات روانی است و همیشه نمی توان گفت ارزانتر یا گرانتر از دلار نقدی است.

از اسکناس های کاغذی گرفته تا دلارهای دیجیتال؛ تتر چگونه بازارهای سنتی را به چالش کشید؟

استیبل کوین تتر (USDT) که ارزش آن همیشه برابر با یک دلار آمریکا است، به سرعت خود را به عنوان دلار دیجیتال تثبیت کرد. تتر مانند هرات و سلیمانیه محدودیت های جغرافیایی ندارد و همچنین فرصت های تجارت 24 ساعته را بدون نیاز به مراجعه حضوری فراهم می کند. بسیاری از معامله گران برای جلوگیری از نوسانات جغرافیایی دلار فیزیکی و هزینه های حمل و نقل به استیبل کوین روی می آورند. قیمت تتر فوری به عنوان دماسنج جدید بازار ارز ترجیح داده می شود.

خلاصه

فراوانی نرخ دلار در ایران نتیجه مستقیم تلاش‌های ساختاری برای مدیریت تقاضا در شرایط تحریم و نوسانات اقتصادی است. از دلارهای مرزی مانند هرات و سلیمانیه گرفته تا نرخ های مبادله ای سیستماتیک مانند نیما و سنا، هر یک نشان دهنده نیاز بخشی از جامعه و میزان دسترسی آن به منابع ارزی است. دانستن این تفاوت ها به سرمایه گذاران کمک می کند تا ارزش واقعی اموال خود را در میان هیجان فروشندگان به درستی ارزیابی کنند.