همزمان با تشدید حملات و تهدیدهای واشنگتن و تل آویو علیه ایران، طرح دو مرحله ای برای آتش بس 45 روزه با میانجیگری پاکستان در دستور کار قرار گرفت. این طرح که از آن به عنوان ابتکار اسلام آباد یاد می شود، بیش از یک وعده آتش بس دائمی است، به گفته تحلیلگران، نشانه ای از تلاش غرب برای مدیریت بحران و خرید زمان برای تجدید قوای خود است. این پیشنهاد خواستار آتش بس فوری و به دنبال آن مذاکرات فشرده برای دستیابی به یک توافق جامع است، اما تردیدهای جدی در مورد احتمال وقوع این اتفاق در کوتاه مدت وجود دارد.
بر اساس گزارش ورلد اکونومی، ایران آتش بس موقت را رد می کند، آن را زمینه ساز ادامه جنگ می داند و بر حفظ نیروهای بازدارنده خود به ویژه تنگه هرمز اصرار دارد. همزمان، تهران نیز واکنش خود را به پیشنهاد آمریکا برای پایان دادن به جنگ با پاکستان منعکس کرد. در این پاسخ مشتمل بر 10 بند، ایران با در نظر گرفتن تجربیات قبلی آتش بس را رد و با رعایت ملاحظات بر ضرورت پایان دائمی جنگ تاکید کرد.
در حالی که تهدیدات ترامپ و نتانیاهو علیه ایران ادامه دارد و به سطوح بی سابقه ای رسیده است، به نظر می رسد تلاش های دیپلماتیک برای دستیابی به توافق بین طرفین شکل جدیدی به خود گرفته و پیشنهادهایی برای حل مناقشه ارائه می شود. با این حال، شواهد موجود حاکی از آن است که مفاد این قرارداد به جای راهحلی پایدار برای اختلافات موجود، به استراتژی جوانسازی شباهت دارد. تحلیلگران معتقدند ارائه طرح آتش بس 45 روزه دو مرحله ای آمریکا و اروپا با میانجیگری پاکستان بیشتر شبیه یک مانور تاکتیکی برای مدیریت بحران و خرید زمان از غرب است، بنابراین اصل بازدارندگی ایران یعنی کنترل تنگه هرمز خارج از معادله است. تهران هرگونه آتش بس موقت را رد می کند و معتقد است که آتش بس موقت به منزله اجازه جنگ جدید علیه ایران است. رویترز به نقل از این مقام آگاه افزود که تهران در ازای آتش بس موقت، تنگه هرمز را باز نخواهد کرد.
پس از دو هفته بررسی جامع در بالاترین سطوح سیستم، ایران پاسخ پاکستان را به پیشنهاد آمریکا برای پایان دادن به جنگ بازتاب داد. در این پاسخ مشتمل بر ده بند، ایران با در نظر گرفتن تجربیات قبلی خود آتش بس را رد و بر ضرورت پایان دائمی جنگ با احترام به افکار ایران تاکید کرد. این پاسخ شامل تعدادی از خواسته های ایران از جمله پایان دادن به درگیری ها در منطقه، بازسازی پروتکل عبور ایمن از تنگه هرمز و رفع تحریم ها است.
طرح صلح اسلام آباد
به گزارش رویترز، یک منبع آگاه روز دوشنبه (16 فروردین) اعلام کرد که ایران و آمریکا طرحی برای پایان دادن به درگیری دریافت کرده اند که در صورت توافق، می تواند به بازگشایی تنگه هرمز منجر شود. به گزارش این خبرگزاری، این منبع آگاه افزود که چارچوبی برای پایان دادن به مناقشه توسط پاکستان ایجاد و بین ایران و آمریکا به اشتراک گذاشته شده است. این طرح یک رویکرد دو مرحلهای را پیشنهاد میکند که شامل یک مرحله فوری (یعنی آتشبس فوری) و به دنبال آن یک مرحله پیگیری (یعنی دستیابی به یک توافق جامع) است. این منبع با تأکید بر اینکه «تا پایان روز دوشنبه باید درباره همه مفاد توافق حاصل شود»، خاطرنشان کرد: اولین توافق در قالب «یادداشت تفاهم» تنظیم میشود و این مذاکرات به صورت الکترونیکی از طریق پاکستان که در حال حاضر تنها کانال ارتباطی است، منعقد خواهد شد.
همزمان، سایت خبری اکسیوس روز یکشنبه به نقل از منابع آمریکایی، اسرائیلی و منطقه ای گزارش داد که ایالات متحده، ایران و میانجی های منطقه ای در حال مذاکره درباره آتش بس احتمالی 45 روزه، بخشی از یک توافق دو مرحله ای است که می تواند به پایان دائمی جنگ منجر شود. منابع آگاه به رویترز گفتند که عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان با جی.دی ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا، استیو ویتکاف نماینده ویژه آمریکا و عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران در رابطه با موسوم به «پیمان اسلام آباد» مستقیماً در تماس بوده است.
بر اساس این پیشنهاد، آتش بس بلافاصله پس از توافق و بازگشایی تنگه هرمز اجرا می شود. طرفین 15 تا 20 روز فرصت خواهند داشت تا به توافق جامع تری دست یابند. این توافق که در حال حاضر «توافق اسلام آباد» نامیده می شود، شامل چارچوبی منطقه ای برای مدیریت تنگه هرمز می شود و مذاکرات نهایی در خود پایتخت پاکستان انجام می شود. به گفته این منبع آگاه به نقل از رویترز، انتظار می رود توافق نهایی شامل تعهد ایران به عدم تلاش برای دستیابی به سلاح هسته ای در ازای لغو تحریم ها و آزادسازی دارایی های مسدود شده این کشور باشد.
واکنش ایران و پاکستان
تهران و اسلام آباد جداگانه به گزارش رویترز واکنش نشان دادند. به گزارش الجزیره، اسلام آباد از تایید یا رد چارچوب پیشنهادی برای پایان دادن به جنگ ایران خودداری کرده است. طاهر اندرابی سخنگوی وزارت خارجه پاکستان از تایید یا تکذیب گزارشها مبنی بر پیشنهاد چارچوبی برای پایان دادن به جنگ بین آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران توسط پاکستان خودداری کرد و به الجزیره گفت: گزارشهای مختلفی مبنی بر آتشبس 45 روزه یا تغییر آتشبس 15 مادهای وجود دارد.
از سوی دیگر سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان روز دوشنبه در نشستی خبری به خبر رویترز واکنش نشان داد و گفت: چند روز پیش پیشنهادهایی از طریق واسطه ها انجام شد و طرح 15 ماده ای آمریکا از طریق پاکستان و برخی کشورهای دوست دیگر منعکس شد. ما همچنین اعلام کردیم که چنین پیشنهادهایی هم بسیار جاه طلبانه و هم غیرعادی و غیرمنطقی است. هر پیشنهادی که دادم به هیچ وجه مورد قبول ما نبود، مجموعه مطالباتی را که داریم و داریم، در راستای منافع خود، در راستای افکار خود کدگذاری کردیم. اینکه جمهوری اسلامی ایران با این سرعت و شجاعت در مقابل یک نقشه، دیدگاه های خود را مطرح می کند، نباید نشانه بی کفایتی در برابر دشمن تلقی شود. در حالی که مدافعان شجاعانه جان خود را می دهند، نظام دیپلماسی کار خود را می کند، مبنای و ملاک ما منافع ملی، امنیت ملی و خواسته های موجه ایرانیان است. ما از قبل می دانستیم که چه می خواهیم و چه خطوطی را نمی خواهیم بپذیریم و اکنون موضع ما مشخص است.»
بقایی همچنین تصریح کرد: در شرایطی که دشمن در حال افزایش حجم جنایات است و می دانیم هر روز جنایت جدیدی انجام می دهند باید تمام هوش و حواس ما معطوف به دفاع از کشور باشد. به گفته بقایی، نظام دیپلماسی که یکی از ارکان اصلی نظام است، هم در زمینه افشای جرایم، هم در زمینه مستندسازی جرایم و هم در زمینه پاسخگویی جسورانه و آشکار به مطالبات و مطالبات نامشروع طرف مقابل به خوبی به وظیفه خود عمل می کند. در همین حال، مقامات ایرانی پیشتر به رویترز گفته بودند که تهران خواستار آتش بس دائمی و همچنین تضمین عدم حمله مجدد آمریکا و اسرائیل به آن است. از سوی دیگر، دو منبع پاکستانی در گفتگو با رویترز گفتند که با وجود تشدید رایزنی های دیپلماتیک و نظامی، ایران هنوز توافق نهایی را اعلام نکرده است. یکی از این منابع گفت: ایران هنوز پاسخی نداده است. وی افزود: تهران هنوز پاسخ روشنی به پیشنهادهای پاکستان، چین و آمریکا برای برقراری آتش بس موقت دریافت نکرده است.
خلأهای موجود در طرح آتش بس
دور جدیدی از تلاش های دیپلماتیک در بحبوحه تشدید خصومت ها آغاز شده است که نگرانی ها در مورد اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز را به شدت افزایش داده است. این در حالی است که دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا طی روزهای اخیر به صورت علنی فشارها و تهدیدهای خود را برای دستیابی به توافق و پایان سریع این درگیری ها تشدید کرده و هشدار داده است که در صورت عدم تحقق آتش بس در مدت کوتاهی، این موضوع عواقب جدی در پی خواهد داشت.
به گزارش خبرگزاری مهر، با توجه به تحولات موجود، به نظر می رسد طرح ارائه شده دارای خلأهای ساختاری است. این شکافها ممکن است نشاندهنده این باشد که آنچه ما با آن روبرو هستیم تلاشی واقعبینانه برای پایان دادن به خصومتها نیست، بلکه یک مانور تاکتیکی برای واشنگتن برای خرید زمان و مدیریت بحران است. به عنوان مثال یکی از مشکلات برجسته این طرح پیشنهادی زمان بندی پیشنهادی است. سوال اصلی اینجاست که توافق نهایی در مورد موضوعات پیچیده ای مانند برنامه هسته ای، لغو تحریم ها، آزادسازی دارایی ها تا 20 روز دیگر چگونه به نتیجه می رسد؟ از سوی دیگر، این طرح مدعی است که پاکستان “تنها کانال ارتباطی” و همچنین شخصی است که پیش نویس یادداشت تفاهم را تنظیم کرده است. چنین تمرکز بیش از حد بر نقش یک کشور ثالث که خود تحت تأثیر فشارهای ایالات متحده و عربستان سعودی است، شکنندگی این طرح را افزایش می دهد. از سوی دیگر نباید فراموش کرد که پس از بازگشایی تنگه هرمز و کاهش قیمت نفت، همواره این خطر وجود دارد که انگیزه آمریکا و اروپا برای لغو تحریمها به میزان قابل توجهی کاهش یابد. علاوه بر این، طرح اسلام آباد توضیح می دهد که ایران ابتدا باید از نتیجه ملموس بازدارندگی خود (بستن تنگه هرمز) صرف نظر کند، سپس 45 روز منتظر بماند تا آمریکا تصمیم بگیرد که آیا به تعهدات خود عمل کند یا خیر.
طرح صلح پاکستان و انتخاب ایران
هدف ایران پایان دادن به جنگ و دستیابی به یک توافق جامع برای لغو تحریم ها و در صورت امکان، اعمال یک رژیم حقوقی جدید در تنگه هرمز است. در این زمینه با عمان نیز توافقاتی صورت گرفت. چین همچنین می تواند تضمین های قوی برای هر معامله ای ارائه دهد. با این حال، مانند جنگ 12 روزه، آتش بسی که چند ماه طول بکشد، قطعاً یک شکست استراتژیک برای ایران تلقی می شود. بستن تنگه هرمز مدل بازدارندگی جدیدی را برای ایران تعریف کرد. اکنون آمریکا و متحدانش می دانند که هرگونه درگیری با ایران می تواند پیامدهای جهانی داشته باشد. این تغییر در موازنه منطقه ای می تواند فضا را برای نوعی انعطاف پذیری یا امتیازدهی هسته ای باز کند.
اما برای دستیابی به چنین توافق جامع و همه جانبهای باید جلوی حملات گرفته شود و مذاکرات صرفاً برای اهداف مذاکره نباشد. در نتیجه توقف موقت درگیری ها به مدت یک تا دو هفته برای دستیابی به توافق به طور جدی از سوی تهران مورد بررسی قرار گرفته است. اگرچه سطح اعتماد بین طرفین در پایین ترین حد خود است، اما مذاکرات مستقیم، غیرمستقیم و فشرده بین جی دی ونس، مقامات پاکستانی و تهران می توانند قبل از تشدید بحران کمک کنند. اگر این طرح شکست بخورد و آمریکا به نیروگاه های ایران حمله کند یا حملات آبی خاکی به کشور انجام دهد، شاهد ضربه جدی خواهیم بود و منطقه در تاریکی فرو خواهد رفت. همزمان با هدف قرار دادن منابع انرژی اعراب و منافع غرب در کشورهای خلیج فارس و بسته شدن تنگه باب المندب، اقتصاد جهانی در معرض آشفتگی جدی تری قرار گرفته و زنجیره تامین فلج شده است.