از وضوح به سادگی؛ «کارواش» در میان اخبار و درام

در چنین فضایی پرداختن به موضوع داغ و روزی چون «مفاسد اقتصادی» با استفاده از نام های شناخته شده ای چون احمد مرادپور (در نقش کارگردان) و بازیگر تاثیرگذاری چون امیر آقایی به خودی خود اقدامی ستودنی و امیدوارکننده است. «کارواش» که با شعار افشاگری و روشنگری گوشه ای از مافیای قدرت و ثروت به راه می افتد، با هدف جلب همدردی مخاطبان عام که مشکلات معیشتی در اولویت زندگی شان قرار دارد و همچنین مدعی افشای سینمای ایران است. اما سوال اصلی این است: آیا انتخاب یک موضوع مهم و استفاده از عناصر هیجان انگیز ژانر هیجان انگیز برای خلق فیلمی ماندگار و تاثیرگذار کافی است؟

بدون شک ایده اصلی «کارواش» ایده جالب و مدرنی است: رویکرد به پرونده‌های پیچیده فساد اقتصادی، تبدیل آن‌ها به یک پلتفرم نمایشی پلیسی-امنیتی و ارائه آن در قالب یک تریلر پرسرعت و اکشن. این رویکرد می تواند هم سرگرم کننده و هم آموزنده باشد. با این حال، مشکل واقعی از جایی شروع می شود که فیلم به جای روایت یک «داستان» به «گزارش ژورنالیستی دراماتیک» تبدیل می شود. قوس روایی فیلم چنان درگیر ارائه اطلاعات، نام ها، شبکه ها و سازوکارهای فساد می شود که زمان زیادی برای «دراماتیک شدن» این اطلاعات باقی نمی ماند. دیالوگ اغلب به نمایش و نمایش محدود می شود تا وسیله ای برای پیشبرد تنش یا عمق بخشیدن به شخصیت ها. این باعث می شود بیننده گاهی احساس کند که در حال تماشای یک بازسازی تلویزیونی براق از یک پرونده است نه یک فیلم با دنیای داستانی منسجم.

مشکل بعدی به «بازده» و «باورپذیری» این دنیای تخیلی مربوط می شود. «کارواش» ریتمی بسیار تند و نفس گیر دارد. اما این ریتم تند بیشتر شبیه به وسیله ای برای پوشاندن ضعف های اساسی فیلمنامه است تا ماهیت ژانر هیجان انگیز و طراحی حساب شده صحنه های تعلیق. فیلم با اتفاقات متعدد، دیدارهای سرعتی، تعقیب و گریز، فرارها و توضیحات پی در پی پیش می رود، بدون اینکه به مخاطب فرصت باور این اتفاقات یا آشنایی با بازیگران اصلی داستان را بدهد. سوال این است: چرا یک مقام مالیاتی یا امنیتی به این راحتی و سریع به لایه های عمیق و محافظت شده یک شبکه فساد نفوذ می کند؟ چرا این همه اسناد محرمانه به راحتی قابل دسترسی هستند؟ این عجله و سادگی در پرداختن به ماجراها به قیمت قربانی کردن «شخصیت‌پردازی» و «منطق داستان» تمام می‌شود. با یکی دو استثنا، شخصیت ها به جای افراد پیچیده با انگیزه ها و درگیری های درونی، به نمادهای خیر و شر یا حلقه های یک زنجیر تقلیل می یابند. این «الگوی گریز از شخصیت پردازی و قصه گویی» است که مانع از تبدیل شدن فیلم به اثری عمیق می شود.

در میان این همه هیاهو و عدم جزئیات، روشن‌ترین و نجات‌دهنده‌ترین نکته فیلم بدون شک بازی امیر آقایی در نقش ضدقهرمان (یا دشمن سرسخت) است. آقایی با بازی سنجیده، ظاهر چشمگیر و آرامش مرموز خود موفق می شود شخصیتی ترسناک، باهوش و تا حدودی باورپذیر خلق کند. حضور او به عنوان حریف قدرتمند قهرمان تا حدودی تنش فیلم را تقویت می کند و باعث می شود تماشاگر با کنجکاوی منتظر بماند تا ببیند این تقابل چگونه به پایان می رسد. این موفقیت نشان می دهد که اگر فیلم بیشتر بر زمینه روانی شخصیت ها و درگیری واقعی بین آن ها تمرکز می کرد، می توانست بسیار موثرتر باشد.

با تمام این اوصاف، «کارواش» در نهایت درگیر یک «دلبستگی» یا «تحمیل» است. احساس می‌شود که فیلمساز به جای اینکه بگذارد داستان مسیر طبیعی خود را طی کند، سعی دارد مقدمات و پیام‌های از پیش تعیین‌شده درباره فساد اقتصادی را بر اساس کنش‌ها و واکنش‌های شخصیت‌ها به مخاطب القا کند. این امر باعث می شود که بسیاری از صحنه ها به بلاغت یا تعلیمی تبدیل شوند و از جذابیت دراماتیک آنها کاسته شود. این فیلم در وسط یک تریلر جذاب و یک مستند دراماتیک قرار گرفت و نتوانست به طور کامل در هیچ یک از این زمینه ها قدم بگذارد.

«کارواش» را می توان پروژه ای جاه طلبانه اما نیمه تمام دانست. این فیلم که شهامت پرداختن به موضوعی حیاتی و خطرناک را دارد، سعی دارد با زبان سینما یک دغدغه ملی را منعکس کند. حضور بازیکنانی مثل امیر آقایی هم کیفیت آن را بالا می برد. با این حال، ضعف در عمق فیلمنامه، شخصیت پردازی عجولانه، توسل به ریتم تند برای پوشاندن کاستی های داستان و در نهایت گزارشگری و رویکرد تا حدی تحمیل کننده مانع از آن می شود که کارواش اثر تاثیرگذار و ماندگاری باشد که در ابتدا وعده داده بود. این فیلم بیش از هر چیز نشان می دهد که سینمای ایران علاوه بر انتخاب سوژه های جسورانه، باید پایه های قصه گویی را برای آشکار ساختن حقیقت، احترام به شعور مخاطب و خلق دراماتیسم قدرتمند از دل واقعیت های اجتماعی تقویت کند. «کارواش» قدم اول را محکم برداشت، اما قدم های بعدی را شتابزده و لغزنده برداشت.

5959