فردا – محسن صالحی خواه; جمهوری خلق چین به همراه فدراسیون روسیه یکی از دو کشوری است که جمهوری اسلامی ایران با آن قرارداد همکاری راهبردی امضا کرد. در ادبیات سیاسی ایران از پکن و مسکو به عنوان متحدان راهبردی یاد می شود، اما در دو جنگ اخیر ایران، آمریکا و اسرائیل، در تحلیل های رسانه ای و نظرات دانشگاهی پرسش های زیادی در خصوص عمق این همکاری راهبردی مطرح شده است.
بر اساس گزارش فردا، یکی از جدی ترین سوالاتی که همیشه مطرح می شود این است که چرا چین و روسیه در کنار ایران علیه آمریکا و اسرائیل نمی جنگند؟ در این گزارش به یافتن پاسخ این سوال در مورد چین می پردازیم. به ویژه روز دوشنبه 24 آوریل، همزمان با آغاز محاصره دریایی ایران توسط آمریکا، دو خبر ضد و نقیض درباره واکنش چین به این اقدامات و جنگ علیه ایران منتشر شد: تهدید وزیر دفاع چین از آمریکایی ها مبنی بر عدم درگیری با کشتی های این کشور و تکذیب رسمی وزارت خارجه چین درباره صادرات تسلیحات به ایران.
اصول سیاست خارجی چین
اگر چه جمهوری خلق چین کشوری است که از نظر سیاسی توسط مکتب کمونیسم مائوئیستی شکل گرفته است، اما با تغییراتی که در آغاز این کشور از اواخر دهه هفتاد به وجود آمده است، در مسیر جدیدی حرکت کرده و از ایده های انقلابی قبلی فاصله گرفته است. با گذشت زمان، این کشور از نظر سیاست داخلی تا حد زیادی یک کشور کمونیستی بسته باقی ماند، اما از نظر اقتصادی و سیاست خارجی رویکرد خود را تغییر داد.
دنگ شیائوپینگ معمار چین پس از مائو بود
از اواخر دهه هفتاد، حفاظت از استقلال، حاکمیت، تمامیت ارضی و شکل دادن به محیط بین المللی مناسب برای نوسازی، اصلاحات اقتصادی و سیاست درهای باز. آنها به عنوان اهداف بلندمدت چین در سیاست خارجی تعیین شدند. اهدافی تحت سیاست معروف درهای باز که در نهایت در خدمت اهداف بلندپروازانه اقتصادی این کشور است. علاوه بر این، چین دارای پنج اصل همزیستی مسالمت آمیز است: «احترام متقابل به حاکمیت و تمامیت ارضی، عدم تجاوز متقابل، عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر، برابری و منافع متقابل، و همزیستی مسالمت آمیز». این اصول با سه اصل آمریکا در سیاست خارجی در تضاد است: “برای محافظت از ایالات متحده و آمریکایی ها، برای پیشبرد دموکراسی، حقوق بشر و سایر منافع جهانی.” برای ارتقای درک بین المللی از ارزش ها و سیاست های آمریکا.”
نفوذ اقتصادی به جای تدابیر امنیتی
چین در 60 سال گذشته از درگیری مستقیم نظامی با آمریکایی ها اجتناب کرده و همکاری های اقتصادی گسترده در زمینه های مختلف را به عنوان اهرم نفوذ خود در جهان برگزیده است. چین نیز این روند را در خاورمیانه به طور جدی دنبال کرد. جان کالابرس، عضو ارشد موسسه خاورمیانهMEI) او در این باره می نویسد: “برای دهه ها، نفوذ خارجی در خاورمیانه به شدت بر حضور نظامی، مشارکت های دفاعی و تضمین های امنیتی متکی بوده است، با ایجاد یک معماری منطقه ای با تمرکز بر استقرار نظامی، فروش تسلیحات، و روابط اتحاد. و اکوسیستم های صنعتی.”
کالابرس در بخشی دیگر از مقاله خود به تفاوت های لجستیکی ارتش چین و ارتش آمریکا نیز اشاره کرده است: “خودداری پکن در استقرار نیروی نظامی در خاورمیانه منعکس کننده چندین عامل همگرا است. اول اینکه، چین توانایی های اعزامی لازم برای اعمال نیروی پایدار را ندارد. ارتش آزادیبخش خلق هنوز آماده مقابله با حوادث احتمالی در مورد تایوان است. “عملیات ضد دزدی دریایی و مرکز تدارکات آن در جیبوتی، اگرچه وضعیت ایالات متحده در جیبوتی نیز با آن مقایسه شده است. حضور چشمگیری را حفظ می کند.”
همکاری های اقتصادی گسترده ای بین چین و کشورهای عربی منطقه وجود دارد و نفت و انرژی تنها یکی از شاخه های آن است.
نکته دیگر اینکه ناظران می گویند منافع چین در صلح خاورمیانه تعریف می شود. این توصیف به ویژه پس از پایان تلاش های دیپلماتیک چین برای عادی سازی روابط ایران و عربستان در اسفند 1401 مورد توجه تحلیلگران قرار گرفت. تحلیل های دانشگاهی، رسانه ای و امنیتی از سیاست خارجی چین و مناقشه پکن و واشنگتن به صراحت بیان می کند که مسئله تایوان و اقدامات آمریکا در خاور دور برای چین اولویت دارد.
روابط راهبردی با کشورهای منطقه
اگرچه چین و ایران با یکدیگر قرارداد همکاری راهبردی امضا کردهاند، اما باید به این نکته نیز اشاره کرد که چین با برخی از کشورهای عربی منطقه که پایگاههای آمریکایی در آن مستقر هستند و در این جنگ نیز هدف قرار گرفتند، قراردادهای مشابهی دارد. قطر، امارات، کویت و اردن. علاوه بر این توافقات، چین روابط اقتصادی گسترده ای با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به ویژه امارات نیز دارد.
امارات متحده عربی در حال حاضر تنها کشوری در خاورمیانه است که معافیت ویزا را با چین امضا کرده است و بیشترین حجم مبادلات اقتصادی با چین را در میان کشورهای شورای همکاری دارد. این ارتباطات در زمینه های مختلف فناوری، علم، ارتباطات، انرژی و سرمایه گذاری متقابل شناسایی می شوند. حجم تجارت غیرنفتی چین و امارات در سال 2025 به 100 میلیارد دلار خواهد رسید. این دو کشور در 13 آوریل 2026 (24 آوریل 1405) 24 قرارداد اقتصادی جدید امضا کردند. هدف اصلی این قراردادها گسترش سریع همکاری های اقتصادی و افزایش حجم تجارت غیرنفتی به بیش از 100 میلیارد دلار است. بر اساس آمارهای رسمی، میزان تجارت و سرمایه گذاری متقابل چین و کشورهای جنوب خلیج فارس با میزان سرمایه گذاری و تجارت ایران و چین قابل مقایسه نیست.
کنفرانس اقتصادی چین و امارات با حضور ولیعهد ابوظبی برگزار شد
آیا کشتی های چینی می توانند از محاصره عبور کنند؟
در برنامه منتشر شده توسط سنتکام آمده است که اهداف اصلی محاصره دریایی کشتی هایی هستند که از بنادر ایران حرکت می کنند یا به آن می رسند. اطلاعات نیروی دریایی نیز نشان می دهد که آمریکایی ها نیز مدعی هستند که موقعیت آنها در مرز دریای عرب و دریای عرب است و ناوهای مورد نظر را حداقل در 24 ساعت اول پس از اجرای این برنامه مجبور به بازگشت از این منطقه کردند. در برنامههای اعلامشده آمریکاییها به هیچ نفتکش یا کشتی تجاری دیگر به مقصد چین در بنادر سایر کشورهای خلیج فارس اشاره نشده است. همچنین گزارشی مبنی بر ممانعت ایران از خروج کشتی های چینی وجود ندارد. در صورت ادامه محاصره دریایی ادعایی آمریکایی ها یا روشن شدن اظهارات رسمی مقامات چینی و رایزنی های پنهانی پکن و واشنگتن، صحت یا نادرستی این فرضیه ها مشخص خواهد شد. آمریکا و چین در یک جنگ اقتصادی هستند که فراتر از مسائل امنیتی و ژئوپلیتیکی، بحث انرژی نیز بسیار تاثیرگذار است. پس آیا باید دید دو ابرقدرت این درگیری را به بعد نظامی ببرد؟ چین هرگز علاقه ای به دخالت در مناقشه ایران و آمریکا و ایران و اسرائیل نشان نداده است.
آمریکا اولین اقتصاد جهان و چین دومین اقتصاد جهان هستند و این دو کشور بزرگترین شرکای تجاری یکدیگر هستند.
محاصره دریایی ایران و تلاش آمریکا برای کنترل ترافیک در تنگه هرمز طبیعتا چالشی برای چین خواهد بود. با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا این مشکل آنها را به درگیری در دریا با ایالات متحده می کشاند یا خیر. زیرا پکن همواره سیاست خود را بر اساس مناقشه ایران و آمریکا بر مبنای حمایت سیاسی در برجام قرار داده و در دو جنگ اخیر دخالت مستقیمی نداشته است. حتی خبر ارسال تسلیحات از چین به ایران از سوی وزارت امور خارجه چین تکذیب شد و سخنگوی این نهاد دولتی در این باره گفت: چین همواره در زمینه صادرات نظامی رویکردی محتاطانه و مسئولانه داشته است: «ما با تهمتهای بیاساس یا ادعاهای بدخواهانه که مبتنی بر واقعیت نیست مخالفیم.» اما ممکن است همکاریهای پنهانی نیز وجود داشته باشد.
ترامپ اخیرا گفت: کشورهایی مانند ژاپن و چین نه شهامت و نه اراده باز کردن تنگه هرمز را دارند. سخنگوی وزارت خارجه چین گفت: «تنگه هرمز قبل از جنگ باز بود. این شما هستید که جنگ را از هوا به وجود آوردید و تنگه را به روی جهان بستید.» پیش از این وزیر امور خارجه چین گفت: محاصره تنگه هرمز توسط آمریکا برخلاف اصول حقوق بین الملل است و بازار جهانی را به خطر می اندازد.