آیا روسیه می تواند نقش مثبتی در پرونده هسته ای ایران داشته باشد؟

بعدی- اگرچه موضوع هسته ای به دلیل فوریت پایان دادن به جنگ ایران و آمریکا از دستور کار دیپلماتیک خارج شده است، اما این به معنای بسته شدن پرونده نیست. سخنگوی وزارت امور خارجه با اشاره به اینکه بحث هسته ای دو بار در سال 1404 به حمله به ایران تبدیل شد و اکنون پایان دادن به جنگ از موضوع هسته ای ضروری تر است، بحث هسته ای را رد کرد.

بر اساس گزارش فردا، برنامه هسته ای ایران سابقه طولانی و پرتلاطم دارد و هر مرحله از زوایای مختلف نیازمند تاریخ نگاری دقیق و آسیب شناسی است. پس از بمباران تأسیسات هسته ای کشورمان توسط آمریکایی ها در تیرماه سال گذشته، برنامه غنی سازی متوقف شد و با وجود گذشت بیش از 10 ماه، هنوز مشخص نیست این برنامه به کجا خواهد رسید. هر چه ملاحظات سیاسی راهبرد هسته ای جمهوری اسلامی ایران را هدایت کند، گزینه همکاری هسته ای تهران-مسکو می تواند راه بالقوه ای برای تغییر وضعیت باشد.

جایگاه روسیه در صنعت هسته ای

روسیه بازیگر مهمی در صنعت هسته ای جهان است که بیش از همه به دلیل صادرات و تامین سوخت مورد نیاز برای نیروگاه های هسته ای و همچنین برای پروژه های ساخت رآکتور خود شناخته شده است. میراثی از صنعت هسته ای دوران شوروی که در دوره پس از فروپاشی آن همچنان روند صعودی خود را ادامه می دهد و ادامه می دهد.

آمارها نشان می دهد که روسیه در حال حاضر مسئول پروژه های ساخت رآکتور هسته ای در کشورهایی مانند چین، هند، مصر، ترکیه و اسلواکی است. در برخی از این کشورها و مکان ها مانند بنگلادش، بلاروس، اسلواکی، برخی از پروژه های روسیه تکمیل شده و در حال حاضر در حال انجام است.

طبق آمار انجمن جهانی هسته ای، در سال 2026 بیش از 75 راکتور در دنیا در حال ساخت است و قرار است 120 راکتور دیگر نیز ساخته شود. آمارها می گویند قبل از جنگ اوکراین، حدود نیمی از قراردادهای ساخت نیروگاه های هسته ای در جهان متعلق به روسیه بوده است.

در ماه مه 1405، روسیه واسطه گری سوخت نیروگاه هسته ای بنگلادش را آغاز کرد.

ذخایر اورانیوم روسیه پس از استرالیا، قزاقستان، کانادا و نامیبیا، پس از استرالیا، قزاقستان، کانادا و نامیبیا، به همراه استعدادهای صنعتی و علمی این کشور، پنجمین کشور دارای منابع اورانیوم در جهان است.

روسیه یکی از تامین کنندگان اصلی سوخت رآکتور هسته ای در جهان است و قبل از جنگ اوکراین مشتریان اروپایی داشت. با این حال، این جنگ بر قراردادهای صادرات سوخت و ساخت رآکتور در برخی کشورها نیز تأثیر داشت. کشورهای اروپای شرقی که از رآکتورهای ساخته شده توسط اتحاد جماهیر شوروی در طول جنگ سرد استفاده می کردند، برای سوخت به روسیه وابسته هستند.

آمریکا بخشی از نیازهای اورانیوم غنی شده خود را از روسیه تامین می کرد

آمریکا همچنین یکی از بزرگترین واردکنندگان سوخت هسته ای و اورانیوم غنی شده از روسیه بود و طبق آمار منتشر شده توسط وزارت انرژی ایالات متحده، روسیه تا سال 2022 نزدیک به یک چهارم اورانیوم غنی شده مورد استفاده برای سوخت بیش از 90 رآکتور تجاری در ایالات متحده را تامین خواهد کرد. این رقم در سال 2023 به اوج خود می رسد و در واقع مسکو سال ها به عنوان اولین تامین کننده خارجی سوخت مورد نیاز آمریکا شناخته می شد و حتی پس از دستور پوتین مبنی بر محدود کردن صادرات این محصول به خارج از کشور و ممنوعیت خرید دولت آمریکا، بخشی از اورانیوم مورد نیاز آمریکا با مجوز و معافیت از روسیه وارد شد.

ایالات متحده در تلاش است تا با استفاده از منابع خارجی و ظرفیت غنی سازی داخلی، سوخت روسیه را جایگزین کند. 94 نیروگاه هسته ای در آمریکا وجود دارد و تقریبا 20 درصد برق کشور از این نیروگاه ها تامین می شود.

در حال حاضر چین بزرگترین خریدار اورانیوم غنی شده از روسیه محسوب می شود و ارقام مربوط به این تجارت در سال 2025 افزایش قابل توجهی خواهد داشت. چین در حال حاضر اورانیوم غنی شده مورد نیاز خود را از روسیه، قزاقستان، آمریکا و فرانسه وارد می کند و بخشی از آن را خود تولید می کند. چین 64 نیروگاه هسته ای دارد و تقریباً 5 درصد برق این کشور را تامین می کند.

چین در شرق و جنوب شرق این کشور نیروگاه های هسته ای دارد که به منابع آبی دسترسی دارد.

بازی سیاسی با غنی سازی

غنی سازی اورانیوم در برخی کشورها جنبه صنعتی و تجاری دارد. لازم نیست همه کشورهایی که اورانیوم را غنی‌سازی می‌کنند و مشتقات آن را صادر می‌کنند، سلاح هسته‌ای داشته باشند. اما همه صاحبان سلاح دارای تأسیسات غنی سازی اورانیوم هستند و این عملیات را انجام می دهند. در روند گسترش صنعت هسته ای، برخی از کشورهای جهان سوم مانند مصر به غنی سازی روی آوردند و در تحقیقات آنها مواد اعلام نشده (به ویژه در سال 2008) کشف شد. در واقع، هند و پاکستان تسلیحات هسته‌ای تولید کرده‌اند و اسرائیل نیز دارای تأسیسات غنی‌سازی و همچنین تسلیحات است.

سپتامبر 2024 (سپتامبر 1403) برای اولین بار تصاویر جامعی از تاسیسات غنی سازی کره شمالی منتشر شد.

با این حال، تقریباً هیچ یک از این احزاب با مشکلات گسترده بین المللی و حقوقی مواجه نشدند یا این مشکل به دلیل روابط با ایالات متحده حل نشده باقی ماند. زیرا مسائل سیاسی بخش مهمی از سیاست هسته ای در جهان است و گاه تعادل بین قوا را برقرار می کند. کره شمالی و ایران استثنا هستند.

علاوه بر شرکت های چندملیتی و داخلی که نیاز کشورها به اورانیوم غنی شده را تامین می کنند، در سال 2017 آژانس بین المللی انرژی اتمی پروژه بانک اورانیوم کم غنای را برای استفاده صلح آمیز راه اندازی کرد و در سال 2019 این تاسیسات در قزاقستان به بهره برداری رسید.

بانک اورانیوم غنی شده آژانس در قزاقستان

همکاری هسته ای تهران و مسکو

یکی از دلایل توسعه هسته ای جمهوری اسلامی ایران در سه دهه اخیر بحث تامین سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران بود. زیرا ذخایر 20 درصدی سوختی که ایران سال ها پیش از آرژانتین خریداری کرده بود در دهه هشتاد رو به اتمام بود و باید این نیاز برآورده می شد.

از یک سو، روابط ایران و غرب و روابط ایران و روسیه در آن زمان با امروز متفاوت بود. در دهه هشتاد روسیه و چین در شورای امنیت به تصمیمات تحریمی ایران رای مثبت دادند و در زمینه هسته ای همکاری چندانی با تهران نداشتند.

ممنوعیت همکاری هسته ای روسیه با ایران با فرمان پوتین پس از تحریم های شورای امنیت به دنبال برجام (نوامبر 2014) لغو شد.

رئیس سازمان انرژی اتمی ایران و مدیرعامل شرکت دولتی روس اتم، شهریور 2025

با این حال، روابط امروز تهران با روسیه و چین با روابط دهه هشتاد و اوایل دهه نود بسیار متفاوت است. تهران – مسکو در حال حاضر یک توافق راهبردی جامع با ایران دارد که همکاری هسته ای بخشی از آن است. به ویژه سوخت مورد نیاز ایران در چارچوب توافقات هسته ای مانند توافقات مشابه با روسیه و سایر کشورها تامین می شود.

در حال حاضر روسیه سوخت نیروگاه بوشهر را تامین می کند و ساخت واحد دوم این نیروگاه نیز توسط روسیه انجام می شود.