انتخابتو، اهدای عضو یکی از عالی ترین مظاهر نوع دوستی و فداکاری در جوامع بشری است. اقدامی که می تواند امید و زندگی را به بسیاری از خانواده ها از دل فقدان بزرگ بازگرداند. پیشرفت های چشمگیر علم پزشکی در سال های اخیر امکان اهدای اعضای حیاتی بیماران مرگ مغزی را به افرادی که در لیست انتظار پیوند قرار دارند، میسر ساخته و جان آنها را از مرگ حتمی نجات می دهد. با این حال، موفقیت سیستم پیوند اعضا تنها به مهارت های علمی و تخصصی پزشکان بستگی ندارد. آگاهی عمومی، اعتماد اجتماعی و اتحاد خانواده ها نیز نقش تعیین کننده ای در تحقق این روند انسان دوستانه دارد. در بسیاری از موارد، ناآگاهی از مفهوم مرگ مغزی منجر به از دست رفتن فرصت برای نجات جان بسیاری از بیماران می شود. یک تصمیم آگاهانه می تواند به معنای تولد دوباره افرادی باشد که پیوند اعضا تنها راه زنده ماندن برای آنهاست. به همین دلیل فرهنگ سازی و افزایش دانش مردم در خصوص اهدای عضو یکی از مهم ترین نیازهای نظام سلامت محسوب می شود.
اگرچه ایران در زمینه پیوند اعضا به موفقیت های چشمگیری دست یافته و در آسیا به جایگاه ممتازی دست یافته است، اما همچنان هزاران بیمار در کشور منتظر اندام های مناسب هستند. این بیماران روزها، ماه ها و گاهی سال ها را به امید فرصتی برای ادامه زندگی می گذرانند و برای بسیاری، پیوند اعضا به عنوان تنها گزینه درمانی موثر در نظر گرفته می شود. در چنین شرایطی هر اهدای عضو می تواند جان بسیاری از بیماران را نجات دهد و از درد و اضطراب خانواده آنها بکاهد. افزایش آگاهی در مورد اهمیت اهدای عضو نه تنها یک اقدام آموزشی، بلکه یک مسئولیت اجتماعی است که می تواند منجر به افزایش مشارکت مردم در این حرکت بشردوستانه شود. تجارب کشورهای موفق در این زمینه نیز نشان می دهد که هر چه جامعه بیشتر با مفهوم مرگ مغزی و فرآیند اهدای عضو آشنا شود، میزان رضایت خانواده ها و تعداد پیوندهای موفق افزایش می یابد. بنابراین گسترش فرهنگ اهدای عضو باید در اولویت ملی قرار گیرد.
یکی از مهم ترین چالش ها در توسعه اهدای عضو، باورهای نادرست و باورهای غلط در مورد مرگ مغزی است. در حالی که بسیاری از مردم تصور می کنند با مشاهده ضربان قلب یا فعالیت دستگاه های پشتیبانی می توان بیمار مرگ مغزی را به زندگی بازگرداند، اما از منظر علمی مرگ مغزی به معنای توقف کامل و غیرقابل برگشت عملکرد مغز و مرگ حتمی فرد است. این شکاف بین واقعیت علمی و افکار عمومی نیاز به دانش مستمر و تخصصی را دوچندان می کند. رسانه ها، نظام آموزشی، دانشگاه ها، مراکز فرهنگی و نهادهای اجتماعی می توانند با تولید محتوای علمی و قابل فهم برای عموم جامعه، نقش مهمی در اصلاح این نگرش ها داشته باشند. با افزایش آگاهی عمومی، آرامش و اعتماد بیشتری همراه با تصمیم گیری خانواده ها در شرایط سخت خواهد بود و فرصت های بیشتری برای نجات جان بیماران فراهم می شود. بنابراین، آموزش عمومی در مورد مرگ مغزی و اهدای عضو باید به یک تداوم فرهنگی تبدیل شود.
در این میان نقش رسانه ها به ویژه صداوسیما در رواج فرهنگ اهدای عضو بسیار تعیین کننده است. رسانه ملی با توجه به مخاطبان زیاد و تاثیر اجتماعی می تواند مفاهیم علمی مرگ مغزی و پیوند اعضا را به زبانی ساده و قابل فهم برای مردم توضیح دهد. تهیه مستند واقعی، برنامه های آموزشی، مصاحبه با کارشناسان، بیان زندگی بیماران نجات یافته از طریق پیوند و انعکاس تجربیات خانواده های اهدایی از جمله اقداماتی است که می تواند اعتماد عمومی را نسبت به این موضوع افزایش دهد. همچنین جلوگیری از بازنمایی نادرست مرگ مغزی در سریالهای تلویزیونی و استفاده از ظرفیتهای فرهنگی، هنری و ورزشی برای ترویج این فرهنگ نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی خواهد داشت. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که با پوشش علمی، مستمر و هدفمند موضوع اهدای عضو، میزان استقبال و مشارکت مردم افزایش مییابد.
امروزه اهدای عضو نه تنها یک عمل پزشکی است، بلکه نمادی از مسئولیت اجتماعی، همدلی انسانی و مشارکت در نجات جان دیگران است. هر فردی با آگاهی از اهمیت این موضوع و اعلام تمایل به اهدای اعضا می تواند نقش موثری در گسترش فرهنگ جان بخشی داشته باشد. جامعه ای که فرهنگ اهدای عضو در آن نهادینه شود، جامعه ای با سرمایه اجتماعی، اعتماد اجتماعی و روحیه فداکاری خواهد بود. افزایش آگاهی عمومی، حمایت از نهادهای فرهنگی و رسانه ای، تقویت آموزش عمومی و همراهی خانواده ها می تواند آینده روشن تری را برای بیماران نیازمند پیوند ایجاد کند. در واقع اهدای عضو فرصتی است برای باز نگه داشتن نور زندگی برای سایر انسان ها حتی پس از پایان عمر و این ماندگارترین میراثی است که انسان می تواند از خود به جای بگذارد. امید قبادی، متخصص اهدای عضو و نایب رئیس انجمن اهدای عضو ایران گفتگویی داشتیم که مشروح آن را در ادامه می خوانید:
ایمنا: اهدای عضو از بیماران مرگ مغزی از چه زمانی در ایران آغاز شد و روش آن چگونه بود؟
قبادی: موضوع اهدای عضو از افراد مرگ مغزی از 10 اردیبهشت 1368 با فتوای تاریخی امام خمینی (ره) آغاز شد. این فتوا به پیروی از استاد ایرج فاضل منتشر شد و دو سال بعد آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب نیز فتوایی در تایید این موضوع صادر کردند. اگرچه تصویب قانون مجلس در این زمینه تا سال 1379 طول کشید، اما اولین پیوند عضو از مرگ مغزی در کشور از سال 1370 آغاز شد.
ایمنا: مهمترین دستاوردهای علمی کشور در زمینه پیوند اعضا در این سال ها چه بوده است؟
قبادی: اولین پیوند کلیه پس از مرگ مغزی توسط استاد ایرج فاضل در سال 1370، اولین پیوند کبد و قلب در سال 1372 توسط اساتید سیدعلی ملک حسینی و محمد حسین منداژ، اولین پیوند ریه توسط حسین احمدی و کتایون نجفی زاده و اولین پیوند پانکراس در سال 1385 توسط شیقبال شیقبال در سامان انجام شد. از آن زمان تاکنون حدود 85000 پیوند عضو در کشور انجام شده است.
ایمنا: مرگ مغزی چه تفاوتی با سایر انواع مرگ دارد و چه نقشی در نجات جان بیماران دارد؟
قبادی: حدود 99 درصد از مرگ ها مرگ قلبی یا طبیعی است، یعنی قلب فرد می ایستد، اما حدود 1 درصد مرگ ها مرگ مغزی است. در مرگ مغزی یک نفر می تواند جان یک تا هشت نفر را از مرگ حتمی نجات دهد و حتی از معلولیت بسیاری جلوگیری کند.
ایمنا: جایگاه ایران در منطقه و جهان در زمینه اهدای عضو و پیوند اعضا چگونه است؟
قبادی: ایران سال هاست که اولین اهداکننده عضو در آسیا بوده و سایر کشورهای منطقه از ایران دور هستند. وقتی می گوییم ایران در آسیا رتبه اول را دارد به این معنی است که مردم ایران بسیار فداکار هستند و رسانه ها، تیم های پیوند و کادر پزشکی نقش عمده ای در رساندن کشور به این جایگاه داشتند.
همچنین ایران با تلاش تیم پروفسور ملک حسینی در شیراز رتبه اول پیوند کبد در یک مرکز واحد را در جهان کسب کرد. ایران به عنوان «امپراتوری پیوند کبد» شناخته می شود و یکی از معدود کشورهای خاورمیانه است که تقریباً همه انواع پیوند اعضا را انجام می دهد.
ایمنا: وضعیت بیماران منتظر دریافت عضو در کشور چگونه است؟
قبادی: در حال حاضر حدود 27000 بیمار در لیست انتظار دریافت اعضا هستند و هر دو تا سه ساعت یک بیمار به دلیل در دسترس نبودن اندام مناسب جان خود را از دست می دهد. تنها راه نجات این بیماران استفاده از اعضای بدن بیماران مرگ مغزی است.
ایمنا: مهمترین چالش در توسعه اهدای عضو در کشور چیست؟
قبادی: مهمترین عامل مرگ مغزی در ایران تصادفات رانندگی است و سالانه بین 5 تا 8 هزار مورد مرگ مغزی در کشور رخ می دهد که تقریباً 3000 نفر از آنها امکان اهدای اعضا را دارند اما مهم ترین دلیل عدم اهدای اعضا، ناآگاهی خانواده ها از مفهوم مرگ مغزی است. زیرا در حالی که بسیاری از مردم تصور می کنند که احتمال بازگشت بیمار به دلیل ضربان قلب و حرکت قفسه سینه وجود دارد، مرگ مغزی به معنای مرگ حتمی است.
یکی از مهمترین اقداماتی که باید در هر کشوری نهادینه شود، افزایش آگاهی اجتماعی و باور صحیح در مورد مرگ مغزی است. همچنین افزایش تمایل افراد برای ثبت رضایت خود برای اهدای عضو در طول زندگی بسیار مهم است.
ایمنا: در سال های اخیر چه اقداماتی برای افزایش مشارکت مردم در اهدای عضو انجام شده است؟
قبادی: تا اسفند 1403 در ایران فقط کارت اهدای عضو صادر می شد، اما با همکاری پلیس راهور و سردار حسینی نماد قلب اهدای عضو نیز در گواهینامه های رانندگی گنجانده شد که منجر به افزایش 35 برابری ثبت تمایل مردم برای اهدای عضو شد.
در سازمان نظام سلامت نماد اهدای عضو در کارت های نظام سلامت برای پزشکان درج شده و قرار است این رویه برای پرستاران نیز اعمال شود. افراد می توانند با ارسال کد ملی خود به سامانه 3432 نسبت به ثبت نام خود در خصوص اهدای عضو اقدام کنند.
ایمنا: در حوزه فرهنگ و اطلاع رسانی چه تدابیری باید رعایت شود؟
قبادی: مهمترین اقدام در زمینه فرهنگسازی اهدای عضو، افزایش آگاهی عمومی نسبت به مفهوم مرگ مغزی و تفاوت آن با کما است. با افزایش دانش افراد در این زمینه، خانواده ها در موقعیت های حساس تصمیم گیری آسان تر و آگاهانه تری می گیرند. در سال های اخیر اقدامات موثری در این زمینه انجام شده و شاهد هستیم که آگاهی های اجتماعی در کشور افزایش چشمگیری داشته است.
رسانه ها به ویژه صدا و سیما در این مسیر نقش بسیار مهمی دارند. تولید برنامههای آموزشی، مستند، مصاحبههای تخصصی، روایتهای واقعی از زندگی گیرندگان اعضا و خانوادههای اهداکننده و رسیدگی صحیح به موضوع مرگ مغزی در سریالها و برنامههای تلویزیونی بهطور مستقیم بر افزایش اعتماد عمومی تأثیرگذار است. امروزه با اعلام اینکه رسانه های سلامت به مراکز پخش استان ها متصل شده اند، شاهد هستیم که موضوع مرگ مغزی و اهدای عضو، بازتاب علمی و دقیق تری دارد.
علاوه بر رسانه ملی، آموزش در مدارس، دانشگاه ها، فرهنگسراها و استفاده از ظرفیت فضای مجازی نیز می تواند به نهادینه شدن فرهنگ اهدای عضو کمک کند. با افزایش آگاهی، اعتماد و مشارکت اجتماعی، افراد بیشتری فرصت زندگی مجدد را خواهند داشت. اهدای عضو یکی از عالی ترین مظاهر نوع دوستی است و توسعه این فرهنگ سرمایه ارزشمندی برای نظام سلامت و جامعه محسوب می شود.
ایمنا: جایگاه ایران در زمینه اهدای عضو و پیوند اعضا در جهان امروز چگونه است؟
قبادی: ایران در بسیاری از ابعاد نظام سلامت خود به ویژه در زمینه پیوند اعضا حرف های زیادی برای گفتن به دنیا دارد و این دستاوردها حاصل تخصص، تعهد، مسئولیت و فداکاری مردم ایران است. همانطور که مردم در طول درمان هنگام اعلام مرگ مغزی به پزشکان اعتماد می کنند، از عزیزانشان هم می خواهم در صورت مرگ مغزی به نظر متخصص اعتماد کنند. زیرا بسیاری از اعضای قابل پیوند تنها برای مدت محدودی توانایی نجات جان سایر بیماران را دارند.