نشست روز پنجشنبه نمایندگان ایران و آمریکا در ژنو به منظور کاهش تنش و جلوگیری از تشدید احتمالی درگیریهای نظامی همچنان با توجه و حساسیت ویژه پیگیری میشود. همزمان، منابع رسانهای گزارش دادند که در حلقه داخلی دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا درباره نحوه اقدام علیه ایران اختلاف نظرهای جدی وجود دارد و تصمیمگیری درباره گزینههای نهایی را دشوار میکند.
به گزارش اعتماد، در همین راستا نشستی با مرتضی مکی کارشناس مسائل بین الملل برگزار شد تا پیشنهادات مهمی مبنی بر تعیین کننده بودن دور سوم مذاکرات ایران و آمریکا مورد ارزیابی قرار گیرد.
شرح این سخنرانی بدین شرح است:
مرتضی مکی کارشناس روابط بین الملل در پاسخ به سوالی مبنی بر پاسخ احتمالی ایران به آخرین پیشنهادات آمریکا که ظاهراً در سفر آقای لاریجانی به میانجی عمانی ابلاغ شده است، گفت: همانطور که قبلاً توضیح داده شد، این مذاکرات محدود و ماهیت صرفاً هسته ای دارد و انتظار نمی رود به موضوعات دیگری که در چارچوب مطالبات حداکثری از دیدگاه آمریکایی ها تعریف می شود، پرداخته شود. موضوعاتی مانند برنامه موشکی ایران یا نفوذ منطقه ای اساسا در دستور کار این مذاکرات نیست و نباید محور مذاکرات باشد.
به گفته مکی، طبیعتاً در بسته پیشنهادی ارائه شده از سوی جمهوری اسلامی ایران، ارزیابی شده است که این موضوع می تواند در چارچوب مشخصی رضایت طرف آمریکایی به ویژه دونالد ترامپ را جلب کند. به خصوص در مورد این ادعا که ایران نباید به سطح خاصی برسد. در این میان یکی از خواسته های اصلی آمریکا بحث «غنی سازی صفر» بود. البته در مورد اینکه آیا آمریکایی ها به صراحت چنین درخواستی را مطرح کرده اند، نظرات متفاوتی مطرح شد. برخی معتقدند چنین درخواستی به صورت رسمی مطرح نشده است، اما شواهد و مطالب منتشر شده در فضای سیاسی آمریکا حاکی از آن است که این درخواست حداقل به عنوان یک درخواست حداکثری مطرح شده است.
این کارشناس سیاست خارجی همچنین تصریح کرد: امکان توافق برای غنی سازی در سطوح پایین تر مثلا زیر 3.6 درصد نیز وجود دارد. برای طرف آمریکایی، سطحی است که می توان آن را موفقیتی دانست که می تواند به مردم ارائه شود. در هر صورت، اگر دولت آمریکا به توافقی دست یابد، باید آن را به عنوان یک موفقیت در سیاست خارجی خود معرفی کند و نشان دهد که به توافقی رسیده است که قبلاً حاصل نشده است.
با این حال، به گفته مکی، شاید مهم ترین موضوع میان آنها نه تنها میزان غنی سازی، بلکه موضوع انگیزه های اقتصادی و بهره مندی ایران از توافق باشد. یکی از انتقادات جدی که همواره علیه برجام مطرح شده این بود که آمریکا عملاً از آن خارج شد و ایران هیچ منفعت اقتصادی ملموسی از این توافق دریافت نکرد. در هفته های اخیر آقای قنبری معاون اقتصادی وزارت امور خارجه به موضوع سرمایه گذاری و ضرورت منافع اقتصادی ایران پرداخت. این نشان می دهد که ابعاد اقتصادی در بسته پیشنهادی ایران جایگاه مهمی دارد. البته محیط امروز با گذشته متفاوت است. اکنون شرایط منطقه ای و بین المللی تغییر کرده و تهدیدها در مورد احتمال حمله به ایران در آمریکا بالا گرفته است.. اما با توجه به پیامدهای چنین اقدامی، به نظر می رسد خود ترامپ مسیر توافق را به گزینه درگیری نظامی ترجیح می دهد. ارزیابی ها نشان می دهد که هزینه هرگونه حمله به ایران چه از نظر امنیتی و چه از نظر سیاسی برای آمریکا به سطوح جدی خواهد رسید.
این تحلیلگر مسائل بین الملل ادامه داد: با وجود همه اینها، شاید مهمتر از محتوای دقیق بسته پیشنهادی ایران این باشد که آیا آمریکا مایل به برداشتن گامهای متقابل و موثر برای مقابله با اقداماتی است که ایران با آن موافقت کرده است یا خیر. مسئله اصلی این است که آیا واشنگتن آمادگی دارد حداقل بخشی از تحریم ها را لغو کند و این لغو را به صورت واقعی و ملموس اجرا کند؟ به طور خلاصه، موضوعی که تاکنون در 5 دور مذاکره با طرف آمریکایی در دوره قبل از جنگ ایران و اسرائیل در دستور کار قرار گرفته است، محدود کردن برنامه هستهای ایران در چارچوب مشخص و فراتر از آن نبوده است. اگرچه در برخی محافل سیاسی این موضوع مطرح می شود که آمریکا ممکن است موضوع برنامه موشکی ایران را در دستور کار قرار دهد، اما چنین درخواستی می تواند به بن بست مذاکرات منجر شود. زیرا ایران اساسا چنین موضوعی را در چارچوب این مذاکرات نمی پذیرد.
این کارشناس سیاست خارجی این گفتگو را اینگونه ادامه داد: اما جمهوری اسلامی ایران اهرم ها و ظرفیت هایی را در قالب های مختلف در حوزه هسته ای ایجاد کرده است. از جمله میزان و سطح غنی سازی و ذخیره سازی مواد هسته ای. این شرایط را می توان در چارچوب یک سازوکار توافق مورد بحث قرار داد، مشروط بر اینکه طرف مقابل رویکردی واقع بینانه و غیر حداکثری اتخاذ کند. در نهایت، اینکه آیا این روند منجر به یک توافق دائمی خواهد شد، بیش از هر چیز به اراده سیاسی آمریکا برای پذیرش یک توافق متوازن و کاربردی بستگی دارد.
مکی در پاسخ به سوال دیگری با عنایت به اظهارات اخیر وزیر امور خارجه کشورمان در خصوص پیشنهاد توافق فراتر از برجام به طرف آمریکایی، توضیح داد: شایان ذکر است که ایران ممکن است برخی از کارتهای امنیتی و اهرمهایی را که میتوانست بر آنها در شرایط فعلی برای کسب امتیاز تکیه کند از دست داده باشد یا حداقل قدرت مانور آن کاهش یافته باشد. از سوی دیگر، آمریکایی ها به طور طبیعی به دنبال نقاطی فراتر از آنچه در برجام به دست آمده است هستند. برجام در شرایط مختلف و در فضایی خاص منعقد شد و مذاکرات آن در چارچوبی خاص با پیچیدگی های خاص خود به نتیجه رسید. اکنون این احتمال وجود دارد که توافق جدیدی که آمریکا به دنبال آن است، به ویژه در مورد موضوعاتی مانند “بند به روز رسانی” برنامه هسته ای ایران که هنوز مورد بحث قرار می گیرد، بهترین توافق ممکن برای ایران نباشد. اما در نظر گرفتن آن به عنوان یک پیشنهاد یا یک طرح عملی در شرایط فعلی می تواند به عنوان یک گزینه در نظر گرفته شود.
بنابراین، اگرچه این توافق در مقایسه با برجام ایدهآل نیست، اما شاید در چارچوب واقعیتهای امروزی بتواند زمینهای برای مدیریت تنشها و حرکت رو به جلو فراهم کند. به گفته مکی آنچه مهم است این است که هر توافقی باید به گونه ای طراحی شود که آمریکا بتواند در داخل و در سطح جامعه بین المللی آن را «بفروشد» و از آن دفاع کند. این موضوع تنها یک موضوع سیاسی نیست، بلکه باید از منظر دیپلماتیک نیز مورد ارزیابی دقیق قرار گیرد. حقیقت این است که اگر بخواهیم یک ارزیابی واقع بینانه داشته باشیم، احتمالاً توافقی بهتر از برجام برای ایران ممکن نخواهد بود. زیرا این توافق در زمانی منعقد شد که ایران کارت های بازی زیادی داشت و فردی مانند باراک اوباما در کاخ سفید حضور داشت که شخصیتی نسبتاً قابل پیش بینی و متعهد به قوانین حقوقی داخلی آمریکا و روابط جامعه بین المللی به حساب می آمد.
در هر صورت در صورت حصول توافق و فسخ در شرایط فعلی، ممکن است زمینه را برای ایجاد شرایط داخلی مطلوب تری برای حمایت از آن فراهم کند. اما نباید فراموش کرد که توافق با آمریکا به معنای پایان شکاف عمیق بین دو کشور نخواهد بود. اختلافات اساسی و تاریخی هنوز وجود دارد و طبیعتاً توافق هسته ای به تنهایی قادر به پر کردن همه این خلاءها نخواهد بود. اما هر شکافی با اولین قدم به سمت تعمیر شروع می شود.
این کارشناس مسائل بینالملل خاطرنشان کرد: اگر این توافق به صورت منطقی و متوازن انجام شود، میتواند زمینه را برای توسعه گفتوگو با آمریکا و همکاریهای محدودتر در مراحل بعدی فراهم کند. به نظر می رسد در ایران آمادگی بیشتری نسبت به گذشته برای کشف چنین مسیری وجود دارد. گروه حاکم به این نتیجه رسیده است که نه حرکت کامل به سمت درگیری در مقابل سیاست های آمریکا امکان پذیر است و نه گرایش صددرصدی به سمت یک محور خاص، مثلا شرق، مسئول تمام منافع ملی است. بالاخره هر کشوری به دنبال تامین منافع خود است و ایران نیز باید منافع خود را واقع بینانه تعریف و دنبال کند.
با این حال، به گفته مکی، همچنان افراد و جریان هایی هستند که به شدت به مذاکرات ایران و آمریکا بدبین هستند و بر شکاف های موجود تاکید می کنند. برخی از این بدبینی ها را نمی توان نادیده گرفت زیرا مبتنی بر تجربیات گذشته است. در عین حال در برخی مسائل از جمله توان نظامی و موقعیت منطقه ای ایران اجماع داخلی وجود دارد و این مولفه ها بخشی از موقعیت راهبردی کشور محسوب می شود. در چنین شرایطی نمی توان تنها بر نقاط ضعف معادلات سیاسی و امنیتی منطقه تمرکز کرد و ظرفیت و قدرت ایران را نادیده گرفت. ایران در مدت زمان طولانی مولفه های استعداد و قدرتی را ایجاد کرده است که همچنان در معادلات منطقه ای و بین المللی موثر است. بنابراین، هر توافقی چه در زمینه هسته ای و چه در زمینه های دیگر، باید با در نظر گرفتن این نقاط قوت و ضعف به طور همزمان طراحی شود تا منافع ملی در چارچوبی واقع بینانه و متوازن تضمین شود.
این کارشناس سیاست خارجی در ادامه سخنان خود در خصوص ضرب الاجل های مکرر واشنگتن و قاطعیت دور سوم مذاکرات گفت: با نگاهی به شرایط کنونی باید گفت که آمریکا «پنجره فرصت» محدودی دارد که می توان از آن در حد اکثر برای این کشور استفاده کرد، اما مدعی است این فرصت کوتاه مدت است. تحولاتی که در نتیجه عملیات نظامی اخیر علیه منطقه و درگیری های موسوم به جنگ 12 روزه و همچنین درگیری های منطقه ای ایران و اسرائیل به وجود آمد، فضای جدیدی را ایجاد کرده است.
از سوی دیگر هر دو کشور یعنی اسرائیل و آمریکا هم اکنون در آستانه تغییرات انتخاباتی هستند و طبیعی است که این وضعیت در داخل این کشورها و حتی در سطح افکار عمومی جهانی کارکرد سیاسی و تبلیغاتی داشته باشد. در چنین حالتی اگر این بازه زمانی از دست برود طبیعتا محاسبات تغییر می کند. به همین دلیل این تصور وجود دارد که اگر آمریکایی ها نتوانند در این مدت کوتاه با ایران به توافق برسند، ممکن است فشارها را افزایش دهند و حتی دستور حمله جدی تری بدهند.
بررسی شتابزدگی در اظهارات دونالد ترامپ درباره «معامله یا حمله» در این زمینه ضروری است. به گفته مکی، افکار عمومی در آمریکا همچنان نگران جنگ آتی با ایران است. برخی نظرسنجی ها نشان می دهد که بخش قابل توجهی از جامعه آمریکا تا 70 درصد از این توافق حمایت می کنند و خواهان درگیری نظامی جدید نیستند. دستیابی به توافق در چنین شرایطی می تواند موفقیت سیاسی قابل توجهی برای ترامپ و جنبش جمهوری خواه تلقی شود. دستاوردی که می توانند در مسابقات داخلی و تعامل با کنگره از آن استفاده کنند.
این تحلیلگر روابط بین الملل در ادامه این موضوع تصریح کرد: البته این احتمال وجود دارد که ترامپ در صورت روی آوردن به گزینه نظامی اهداف خاصی در سر داشته باشد. اما سوال واقعی این است؛ اگر چنین حمله ای رخ دهد چه عواقبی خواهد داشت؟ آیا تصور می شود که این اقدام به سرعت منجر به دستیابی به اهداف بزرگی مانند مداخلات کوتاه مدت مانند افغانستان در گذشته شود؟ یا با توجه به تهدیدات ایران و توانمندی هایی که دارد، اوضاع به گونه ای دیگر پیش خواهد رفت؟ اینها سوالاتی است که مخالفان جنگ در آمریکا نیز بر آن تاکید دارند و نسبت به عواقب آن هشدار می دهند.
اما به نظر می رسد ترامپ با محدودیت های زمانی و ساختاری مواجه است. او ممکن است اقتدار مورد نظر خود را در آستانه انتخابات کنگره در ماه نوامبر نداشته باشد، یا ممکن است برای دستیابی به اهدافش با محدودیت های جدی تری مواجه شود. تصمیمات اخیر دیوان عالی آمریکا در مورد تعرفه ها و برخی چالش های نهادهای مختلف حاکمیتی نشان می دهد که مواضع سیاسی وی با فشارهایی همراه است.
به گفته مکی، بر این اساس، ترامپ ممکن است با توجه به درک خود از وضعیت ایران و منطقه، سعی کند از یک فرصت کوتاه استفاده کند. فرصتی که یا به یک معامله قابل اجرا منجر می شود یا در صورت ناموفق بودن، گزینه های سخت تری را ارائه می دهد. در نتیجه، شتاب در مواضع آنها ریشه در ملاحظات سیاسی داخلی، رقابت های انتخاباتی و محاسبات زمانی دارد، نه صرفاً محتوای مذاکرات.