در حالی که «رافائل گروسی» مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی در آخرین اظهارات خود ادعاهای قبلی را تکرار کرد، ادعای مهم و جدیدی را مطرح کرد و مدعی شد: «در صورت تداوم شرایط کنونی در روابط ایران و آژانس، تهران باید اعلام کند که به NPT پایبند نیست». گروسی در حاشیه مجمع جهانی اقتصاد که در داووس سوئیس برگزار شد، تاکید کرد که ایران به عنوان یکی از اعضای معاهده منع گسترش تسلیحات هستهای (NPT) در حال اجرای «اقدامات دیپلماتیک» است و باید به تعهدات خود عمل کند. این وضعیت نمی تواند برای مدت طولانی به همین منوال ادامه یابد و متأسفانه باید اعلام کنم که آنها (تهران) رعایت نمی کنند.
به گزارش ایرنا، این اظهارات مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی با واکنش مقامات ایرانی مواجه شد. «محمد اسلامی» رئیس سازمان انرژی اتمی ایران درباره مواضع گروسی گفت: ما به وی نامه نوشتیم و آژانس باید موضع خود را در خصوص حمله به تأسیسات هستهای روشن کند و دستورالعمل بازدید از مناطق مورد حمله اعلام شود. در صورت حمله نظامی و خطرات زیست محیطی، این باید تعریف شود و راهنما تهیه شود.
اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در واکنش به اظهارات مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی گفت: آیا ایران مقصر است که دسترسی به مراکز آسیب دیده ما ممکن نیست؟ او با طرح این سوال پاسخ داد. یا طرف هایی هستند که قوانین بین المللی را زیر پا گذاشته و با حمله به تاسیسات هسته ای ایران مرتکب چنین جنایتی شده اند؟ گروسی باید به این سوال پاسخ دهد که آیا پروتکل خاصی برای بازرسی از مراکز آسیب دیده وجود دارد؟ در ضمن باید قدردان ایران بابت مسئولیت پذیری و تلاش برای تهیه چنین کتابچه ای باشند. ما این کار را انجام دادیم و تفاهم نامه ای در قاهره امضا شد. باید پرسید که کدام طرف باعث شده این درک محقق نشود. آقای گروسی باید به طرف های مسئول این حادثه رسیدگی کند.» این شرایط و اظهارات مکرر نمی تواند ثمربخش باشد.
در حالی که تهدیدها و ادعاهای آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران رو به افزایش است، به نظر می رسد فشار سیاسی مدیرکل سازمان بر تهران نیز در حال افزایش است. گفت وگویی با حسن بهشتی پور، کارشناس مسائل هسته ای و تحلیلگر روابط بین الملل داشته ایم تا دلایل، پیامدها و آینده روابط ایران با این نهاد بین المللی را بررسی کنیم.
ادعای گروسی نگرانی های جدی در مورد احتمال اعلام عدم پایبندی ایران به NPT ایجاد می کند.
این کارشناس مسائل هسته ای معتقد است: تهدید مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی مبنی بر اینکه در صورت ادامه شرایط کنونی بین ایران و آژانس، ایران مجبور به اعلام عدم پایبندی به NPT خواهد شد، موضوعی کاملا جدی است و در واقع بیان دقیق دیدگاه اصلی است. منظور آقای گروسی این است که انتظار دارد ایران به آژانس اجازه دهد از مکان هایی که توسط ایالات متحده و اسرائیل مورد حمله قرار گرفته اند بازدید کند. از سوی دیگر، منطق ایران روشن است. ایران اعلام میکند که مطابق توافقنامه NPT و معاهده امنیت هستهای، بازرسی منطقهای که فعال و مورد حمله است پیشبینی نشده است. اولاً آژانس این حمله را محکوم نکرد و ثانیاً هیچ مقررات اجرایی برای بازدید از سایتی که در حال عملیات بود و مورد حمله قرار گرفت وضع نشد. تا به امروز، آژانس پیشنهادی برای بازرسی چنین تأسیساتی ارائه نکرده است و اساساً هیچ سابقه ای در این زمینه نداشته است، زیرا هرگز چنین اقدامی توسط هیچ طرف برخلاف قوانین بین المللی صورت نگرفته است.
بهشتی پور ادامه داد: گروسی به عنوان مدیرکل آژانس از ایران انتظار دارد که طبق معاهده NPT به آژانس اجازه بازدید از این مراکز را بدهد، در حالی که ایران در طرف مقابل ایستاده است که بر استقلال و منطق حقوقی آن تاکید دارد. این بدان معناست که آژانس باید مقررات اجرایی خاصی را برای چنین سایت هایی ارائه کند. در عین حال باید در ابتدا این اقدام را محکوم می کرد اما این کار را نکرد. شاید خود آقای گروسی این اقدام را محکوم نمی کرد اما هیات مدیره باید آن را محکوم می کرد که متاسفانه نشد.
تعیین چارچوب همکاری بین ایران و آژانس مستلزم مذاکرات فشرده است
این تحلیلگر مسائل بین الملل درباره دلایل عدم تهیه دستورالعمل بازرسی از تأسیسات آسیب دیده ایران از سوی آژانس، گفت: این موضوع یک مورد خاص و تخصصی با جنبه حقوقی است و نیازمند چارچوب قانونی مشخصی است که آیین نامه اجرایی آن تهیه و مورد توافق ایران و سازمان قرار گیرد. از طرفی این موضوع بعد فنی هم دارد; اجرای آن باید ایمن باشد، امنیت باید تامین شود و برای بازرسی محیط ناامنی ایجاد نشود. بنابراین هم از نظر فنی و هم از نظر حقوقی موضوع کاملا تخصصی است و نیاز به مذاکرات فشرده دارد.
بهشتی پور با بیان اینکه نمی دانم چرا این دستورالعمل تدوین نشده است، تاکید کرد: این اقدام بسیار ضروری، مهم و باید انجام شود اما واقعا نمی دانم چرا انجام نشد. شاید مناسب باشد که این سوال را از نمایندگان ایران در دفتر وین بپرسیم. آنها ممکن است از استدلال آژانس در مورد این موضوع آگاه باشند. واقعا نمی توانم درک کنم که چرا این اقدام بسیار مهم و ضروری انجام نشد.
وی در پاسخ به این سوال که آیا این تاخیر از منظر سیاسی قابل تحلیل است؟ وی گفت: قطعاً این بخشی از بحث سیاسی است، تعریف موضوع به این معناست که مدیرکل آژانس باید فعالیتهای خود را در چارچوب منشور آژانس و پادمانهای هستهای که مقررات اجرایی NPT است، سازماندهی کند، این فعالیتها دارای ابعاد حقوقی و فنی هستند و نباید از این چارچوب خارج شوند. خیلی خوب است که چرا ایران این کار را انجام نداده است.
رویکرد گروسی نوعی بازی سیاسی با هدف افزایش فشار بر ایران است
این کارشناس که کارشناس مسائل بین الملل است با بیان این مطلب گفت: در واقع این وضعیت را می توان نوعی بهانه دانست که ممکن است ماهیت سیاسی داشته باشد. قطعاً می توان گفت که این یک موضوع فنی و حقوقی نیست، بلکه به احتمال زیاد نوعی بازی سیاسی برای افزایش فشار بر ایران است.
بهشتی پور در خصوص اعلام احتمالی مدیرکل آژانس مبنی بر عدم پایبندی ایران به NPT گفت: امیدوارم به این مرحله نرسیم، اما اگر اعلام شود که ایران به NPT پایبند نیست، به این معنی است که در مورد ایران، چارچوب منع اشاعه این ادعا را مطرح می کند که ایران اقدامی خلاف تعهدات خود انجام داده است. وقتی گفته می شود کشوری پایبند نیست، به این معناست که آن کشور کاری خلاف توافقی که امضا کرده انجام داده است. این موضوع نوعی تحریک نسبت به طرف ایرانی تلقی می شود، ثانیاً منجر به نوعی مشروعیت زدایی از فعالیت های هسته ای ایران می شود و ثالثاً فضای جدیدی را ایجاد می کند تا اقدامات جدیدی علیه ایران انجام شود یا در صورت انجام آنها توجیه شود. یکی از این دلایل ممکن است این باشد که آژانس بینالمللی انرژی اتمی ایران را به عدم پایبندی به معاهده NPT متهم کرده یا این معاهده را اجرا و یا از آن تبعیت نکرده است.
وی با تاکید بر اینکه این روند باعث سنگینتر شدن پرونده ایران و تضعیف مشروعیت فعالیتهای ایران از منظر بینالمللی میشود، تصریح کرد: عامل سوم این است که بهانهای به آمریکا، انگلیس و سایر کشورها میدهد تا ایران را بیشتر تحت فشار قرار دهند یا حتی اقدامات نظامی انجام دهند.
مسائل ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی باید به صورت دوجانبه و مستقل حل شود
این تحلیلگر مسائل بین الملل همچنین با اشاره به مهم ترین اقدام و رویکرد نظام دیپلماسی برای کاهش تنش کنونی با این سازمان، خاطرنشان کرد: حقیقت این است که مسیری که طی می شود به ضرر ایران تمام می شود. من بارها گفته ام که باید از طریق آژانس و با خود آژانس مشکلاتمان را حل کنیم. اما برخی در ایران فکر می کنند که آژانس ساختار سیاسی دارد و تحت فشار آمریکا، انگلیس و فرانسه عمل می کند، بنابراین ابتدا باید مشکلات خود را با این کشورها حل کنیم تا مشکلات آژانس خود به خود حل شود. از منظر این بخش، تا زمانی که با آمریکا، انگلیس، فرانسه، آلمان و دیگران مشکل داریم، اساساً نمی توان مشکلات آژانس را حل کرد.
بهشتی پور با تاکید بر اینکه معتقدم این تحلیل اشتباه است و این رویکرد رویکردی اشتباه تلقی می شود، گفت: رویکرد صحیح این است که به صورت مستقل مشکلات خود را با نمایندگی حل کنیم و فعالانه این موضوع را پیگیری کنیم. اگر بنشینیم و بگوییم آژانس هنوز آیین نامه یا بخشنامه ای منتشر نکرده و بنابراین ما کاری نکرده ایم، این به ضرر ایران است نه طرف مقابل.
وی تصریح کرد: اگر معتقدیم نباید بهانه ای به آمریکا، اسرائیل، انگلیس، فرانسه، آلمان و دیگران داد، باید فعالانه وارد عمل شده و پیگیری کنیم. نمایندگی ایران در آژانس باید فعالتر شود و از ظرفیتهای دیپلماتیک از جمله همکاری بین کشورهای عضو جنبش عدم تعهد یا چین و روسیه برای اطمینان از ورود جدی آژانس به این فرآیند استفاده شود. به نظر من انتظار برای صدور آیین نامه یا دستورالعمل از سوی آژانس رویکردی است که اوضاع را بدتر می کند و روابط ایران با این نهاد را بیشتر تضعیف می کند.
این تحلیلگر مسائل بین الملل افزود: معتقدم برای از بین بردن بهانه طرف آمریکایی باید به سمت بهبود روابط ایران با آژانس حرکت کنیم و راه هایی برای افزایش همکاری ها پیدا کنیم. این دو رویکرد کاملاً متفاوت هستند و نتایج کاملاً متفاوتی دارند. رویکرد دوم، رویکردی که من پیشنهاد میکنم، این امکان را برای ایران فراهم میکند که با آژانس به توافق برسد. مانند قبل، دو سه بار چنین توافقاتی حاصل شده است و این نیز کاملاً ممکن است.