جوسلین خوری; دختر فرفری فالانژ که در لبنان فرمانده شد!

ملیکا کاراگوزلو در فرارو نوشت: در 7 مه 1976، در یکی از خیابان های ویران شده مرکز بیروت، عکاسی شاتر را فشار داد و تصویری را ثبت کرد که سال ها به یکی از نمادهای جنگ داخلی لبنان تبدیل شد. در این عکس، دختری جوان با موهای مجعد و کلاهی روی شانه، نزدیک کرکره فلزی یک مغازه ایستاده و به نقطه ای خارج از قاب نگاه می کند. نه لبخندی در چهره اش دیده می شود و نه نشانی از ترس.

اسم این دختر جوسلین خیری بود. زنی که برای بخشی از جامعه لبنان قهرمان مقاومت و برای گروهی دیگر یکی از اعضای مؤثر نیروهای مسلح جنگ داخلی محسوب می شود. شاید بتوان بخشی از زندگی او را با این عکس یا این جنگ تعریف کرد، اما در سال های بعد همه چیز تغییر کرد.

داستان جوسلین داستان دختری است که در اوج یکی از پیچیده ترین جنگ های خاورمیانه بزرگ شد، اسلحه را برداشت، فرمانده شد و در نهایت همان اسلحه را زمین گذاشت و راه دیگری را انتخاب کرد.

بیروت، قبل از تیراندازی

زمانی که جوسلین در 15 اوت 1955 به دنیا آمد، لبنان هنوز “سوئیس خاورمیانه” نامیده می شد. بیروت شهری بود که با بانک های بین المللی، دانشگاه های معتبر، سینما و کافه هایش، گردشگران را از سراسر منطقه جذب می کرد. پشت این سوئیس سطحی یک ساختار سیاسی شکننده بود.

از زمان استقلال، لبنان بر مبنای نظامی موسوم به «سهمیه قبیله ای» اداره می شود. در این ساختار رئیس جمهور از میان مسیحیان مارونی انتخاب می شد، نخست وزیر سنی و رئیس مجلس شیعه بود. این تقسیم قدرت در طول سال ها تعادل نسبی را حفظ کرده است، اما هر تغییر جمعیتی و سیاسی این توازن را شکننده تر کرده است.

خانواده جوسلین مسیحی مارونی بودند. همان جامعه ای که از زمان استقلال لبنان نقش مهمی در سیاست کشور داشته است. خانه آنها درست روبروی دفتر حزب کتائب بود. پیرجمیل این حزب را در سال 1936 تأسیس کرد و خود را مدافع استقلال و هویت ملی لبنان می دانست. سال ها بعد همین حزب به یکی از مهم ترین بازیگران جنگ داخلی تبدیل شد.

* جوسلین خیری (احتمالاً چهارمین نفر از چپ) در کنار اعضای یگان زنان نیروهای لبنانی در طول دوره آموزشی نظامی در اواخر دهه 1970 یا اوایل دهه 1980.

جوسلین بعداً گفت که در آن روزها سیاست برای او جذابیتی نداشت و مانند بسیاری از دختران هم سن خود به مدرسه رفت، دوستانی دید و رویای آینده ای عادی را در سر داشت. اما لبنان کم کم در حال تغییر بود.

چرا یک دختر جوان به فالانژ پیوست؟

برای درک تصمیم جوسلین، باید به چند سال قبل برگردید. پس از جنگ شش روزه 1967 و به ویژه در پی حوادث «سپتامبر سیاه» در اردن، هزاران سرباز سازمان آزادیبخش فلسطین (ساف) به لبنان منتقل شدند. طبق قرارداد قاهره (1969) این نیروها اجازه فعالیت در اردوگاه های فلسطینی را داشتند. برای بسیاری از مسیحیان لبنان، این توافق سرآغاز تضعیف حاکمیت دولت بود.

فلسطینی ها و متحدانشان استدلال کردند که لبنان نباید در مبارزه با اسرائیل بی طرف بماند. اختلافی که در نهایت به یکی از عوامل اصلی آغاز جنگ داخلی تبدیل شد.

*جاسلین پشت فرمان یک جیپ نظامی در سالهای اولیه جنگ

در این فضا، جوانان دو طرف وارد رقابت سیاسی نشدند، بلکه برای دفاع از خانه، محله و آرمان خود تلاش کردند. در چنین فضایی، جوسلین 17 ساله به شاخه جوانان حزب کتائب پیوست و آموزش نظامی دید. از تیراندازی و نجات تا دفاع از شهر.

7 اردیبهشت; جنگی که او را به شهرت رساند

در بهار 1976، جنگ داخلی لبنان وارد مرحله خونینی شد. مرکز بیروت هر روز بین نیروهای فلسطینی، گروه های چپ و شبه نظامیان مسیحی دست به دست می شد.

در 18 اردیبهشت همان سال، جوسلین خیری به همراه شش زن دیگر از نیروهای فالانژ مأمور نگهبانی ساختمانی در حوالی میدان شهدا شد. این بنا در یکی از مسیرهای اصلی تردد در مرکز شهر اصیل قرار داشت و تخریب آن می‌توانست راه را برای پیشروی نیروهای مخالف هموار کند.

اتفاقی که بعدا افتاد جوسلین را به شهرت رساند. او سال ها بعد در مصاحبه های مختلف گفت که ساختمان آنها مورد حمله نزدیک به 300 نیروی فلسطینی قرار گرفت و هفت زن حاضر در ساختمان ساعت ها بدون کمک مقاومت کردند. آخرین لحظات جنگ نزدیک بود. در ادامه مهاجمان با پرتاب نارنجک دستی به محل فرماندهی وی را کشتند و نیروهای مهاجم مجبور به عقب نشینی شدند.

* معروف ترین تصویر جوسلین خیری در درگیری های مرکز بیروت در ماه می 1976

اما مورخان در بیان این داستان محتاط بوده اند. شکی نیست که این درگیری رخ داده است، اما جزئیاتی مانند تعداد مهاجمان، مدت زمان دقیق نبرد و کشته شدن فرمانده نیروهای فلسطینی بر اساس روایت خود جوسلین و همرزمانش گفته شده است. تا به امروز هیچ گزارش مستقلی از این درگیری توسط سازمان آزادیبخش فلسطین یا منابع نزدیک به آن منتشر نشده است و بنابراین نمی توان به طور مستقل جزئیات را تأیید کرد.

اما صرف نظر از اختلاف روایات، این نتیجه قطعی بود. در جنگ 7 مه، جوسلین خیری از یک عضو ناشناس فالانژ به یک چهره مشهور جنگ لبنان تبدیل شد. عکسی که در همان روز در خیابان های بیروت گرفته شد به سرعت در رسانه های خارجی بازتاب یافت. برای بسیاری از مسیحیان، این تصویر نماد مقاومت و برای منتقدان آن، یادآور یکی از دردناک ترین فصل های تاریخ این کشور بود.

فرمانده زن فالانژ

شهرت مسئولیت بیشتری برای او به ارمغان آورد. جوسلین در سال های بعد فرمانده یگان زنان نیروهای لبنانی شد. این سازمان پس از ادغام چند گروه مسلح مسیحی شکل گرفت و برخلاف تصور عموم، نقش زنان به کمک رسانی محدود نشد. آنها مسئولیت حفاظت، مراقبت، آموزش نظامی، ارتباطات و حتی دفاع از مواضع شهری را بر عهده داشتند.

*سه نفر از یگان زنان فالانژ در خیابان نگهبانی می دهند

در یک مقطع، بیش از هزار زن زیر نظر جوسلین آموزش دیدند. او بعداً گفت که هدفش فقط آموزش نظامی نبوده، بلکه تلاش می‌کند نیروهای تحت امر خود را از نظر روحی و مذهبی آماده کند. به همین دلیل او کشیشان و مشاوران مذهبی را به این ساختار اضافه کرد. با این حال، ادامه جنگ دیدگاه او را نسبت به مفهوم جنگ تغییر داد.

هیچ پیروزی در جنگ وجود ندارد

سال‌ها بعد، جوسلین در مصاحبه‌ای گفت: «سخت‌ترین بخش جنگ این بود که گلوله نخوردی، بلکه دیدی دوستانت می‌میرند و شهری که در آن بزرگ شده‌ای ویران می‌شود». او همچنین در هتل های نبرد بیروت شرکت کرد. هالیدی این و سنت جنگی که در آن هتل های مجللی که میزبان گردشگران در مرکز شهر هستند، مانند سنت جورج، به دژ نیروهای مسلح تبدیل شدند. ساختمان هایی که زمانی نماد عظمت بیروت بودند، اکنون به میدان جنگ برای تک تیراندازان و توپخانه تبدیل شده بودند. به گفته جوسلین، یک «تجربه معنوی» در آن سال ها زندگی او را تغییر داد. جوسلین معتقد بود که هنگام دعا حضور مریم باکره را احساس می کند و این تجربه دیدگاه او را نسبت به جنگ تغییر داد.

*اسناد، عکس ها و بریده های مطبوعاتی درباره جوسلین خوری از آرشیو شخصی او در سال 2007 ذخیره شد.

در سال 1986 جنگ هنوز ادامه داشت، اما او سلاح هایش را زمین گذاشت. تصمیمی که باعث تعجب رفقای او شد. البته تجربه معنوی جوسلین به زمین گذاشتن اسلحه ختم نشد. او بعداً گفت که پس از پایان دوران سربازی، مدتی به راهبه شدن فکر کرده و حتی به چندین صومعه رفته است. به گفته خودش، مقامات کلیسا این درخواست را نپذیرفتند. آنها به جوسلین گفتند که وظیفه او پشت دیوارهای صومعه نیست و به دلیل تجربه ای که از جنگ و جامعه لبنان دارد باید در بین مردم مؤثرتر باشد.

* ادای احترام جوسلین به پاپ جان دوم. ملاقات با جان پل

این توصیه مسیر زندگی جوسلین را تغییر داد. او تصمیم گرفت به جای انزوا به فعالیت های اجتماعی و مذهبی در بطن جامعه بپردازد و در سال های بعد موسسات خیریه و فرهنگی زیادی را تاسیس کرد.

جوسلین خوری; از خندق تا واتیکان

پس از بسته شدن دفتر فعالیت های نظامی، جوسلین خوری راه دیگری را انتخاب کرد. او سه نهاد اجتماعی و مذهبی را تأسیس کرد که مهمترین آنها “La Libanaise – Femme du 31 Mai” بود. نهادی با تمرکز بر آموزش زنان، حمایت از خانواده ها، جوانان و فعالیت های فرهنگی. او همچنین سازمان «بله به زندگی» (Oui à la Vie) را برای حمایت از خانواده ها و ترویج فرهنگ حفاظت از زندگی و همچنین مدیریت مرکز آموزش و گفتگوی فرهنگی جان پل دوم تأسیس کرد.

*فایل AFP/Getty که جوسلین را در حال مرور آرشیو عکس های دوران جنگ نشان می دهد

این فعالیت ها به تدریج او را با واتیکان در تماس کرد و بعداً به شورای پاپی لائیک دعوت شد. پاپ جان دوم عکس گرفته شده در کنار ژان پل شاید زیباترین نماد تغییر در زندگی او باشد. زنی که زمانی با لباس نظامی دیده می شد، حالا در مجالس مذهبی از گفتگو و آشتی می گفت.

آیا جوسلین واقعاً تغییر کرده است؟

این سوال هنوز در مورد جوسلین پرسیده می شود. منتقدان او می گویند حتی اگر او در سال های بعد به فعالیت های اجتماعی روی آورد، نمی توان نقش او را در یکی از خونین ترین دوره های تاریخ لبنان نادیده گرفت.

از سوی دیگر، طرفدارانی هستند که می گویند ارزش کار او دقیقاً در همین نقطه از تغییر است. کسی که سال ها جنگید و در نهایت به این نتیجه رسید که آینده لبنان در آشتی ملی نهفته است.

شاید به همین دلیل است که جوسلین ساب، مستندساز و روزنامه نگار درباره جنگ لبنان، در سال 1988 به جای پرداختن به جنگ ها، مستندی درباره خود ساخت، این تغییر شخصیتی است که یک فرمانده نظامی را به یک فعال اجتماعی و مذهبی تبدیل می کند. (نام این مستند “جنگجو زن/قاتل زن” La Tueuse است)

پایان یک زندگی، آغاز زندگی دیگر

جوسلین خوری در 31 جولای 2020 در سن 64 سالگی بر اثر سرطان پانکراس درگذشت.

تنها پنج روز بعد، بندر بیروت منفجر شد و بخش اعظمی از شهری را که چهل سال قبل برای دفاع از آن سلاح به دست گرفته بود، ویران کرد. تصاویر ساختمان های فروریخته بسیاری از لبنانی ها را به یاد سال های جنگ داخلی انداخت. جنگی که سایه آن از حافظه جمعی این کشور پاک نمی شود.

* جوسلین خیری در سخنرانی و مصاحبه خود در سوق الغرب در اسفند 90; رئیس اداره سازمان نیروهای لبنانی پس از سالها کار در جبهه

شاید به همین دلیل است که زندگی جوسلین خوری در یک عکس، یک جنگ یا یک موضع سیاسی خلاصه نمی شود. او محصول دورانی بود که مرزهای بین دفاع، ایدئولوژی و بقا برای بسیاری از لبنانی ها محو شده بود. قضاوت در مورد جوسلین ربطی به شخصیت فردی او ندارد، اما بستگی به این دارد که تاریخ جنگ داخلی لبنان را از کدام طرف بگوییم.

اما با وجود تمام این روایت های متناقض، یک تصویر دست نخورده باقی مانده است: دختری بیست ساله که در وسط خیابان های ویران بیروت ایستاده و کلاشینکف را بر دوش دارد. این تصویر نزدیک به نیم قرن است که وجود دارد و یکی از ماندگارترین قاب ها در تاریخ معاصر لبنان به حساب می آید.