انتشار خبر انتخاب آیت الله سید مجتبی خامنه ای به رهبری جدید جمهوری اسلامی ایران در 27 اسفند 1404 به سرعت به تیتر یک بسیاری از رسانه های داخلی و خارجی تبدیل شد.
به گزارش عصر ایران، در اولین لحظات صفحه اول رسانه ها نشان داد که این اتفاق در چارچوب های مختلف رسانه ای چگونه توصیف شده است. بررسی این عناوین را می توان واکنش اولیه رسانه ها به اخبار رهبری جدید ایران دانست. واکنش هایی که از ابتدا سه روایت اصلی را تشکیل می دهند.
روایت رسانه های داخلی: انتقال اختیار به عنوان یک فرآیند قانونی
خبری با ساختاری تقریبا مشابه در رسانه های رسمی ایران مانند فارس، ایرنا و ایسنا منتشر شد. در عناوین «آیت الله سید مجتبی حسینی خامنه ای سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران می شود» یا «رهبر جدید جمهوری اسلامی اعلام می شود» بر دو رکن اصلی عنوان شرعی و سازوکار قانونی انتخاب رهبر تاکید داشتند.
در این عناوین از عنوان کامل روحانی استفاده شده و بر مقام فقیه وی تاکید شده است. در عین حال رابطه خانوادگی او با رهبر سابق در تیتر خبرها قرار نگرفت. در متن خبر اغلب به نقش مجلس خبرگان رهبری در انتخاب رهبر اشاره شده است. این مهم برای برجسته کردن روند قانونی و نهادی انتقال قدرت در چارچوب رسانه های محلی است.
روایت رسانه های غربی: تغییر قدرت با سوء ظن به ارث
از سوی دیگر رسانه های بین المللی غربی روایت متفاوتی ارائه کردند. عناوین منتشر شده در رسانه هایی مانند نیویورک تایمز، سی ان ان، بلومبرگ و فاکس نیوز اغلب بر روابط خانوادگی تأکید دارند. به عنوان مثال، تیتر یک سی ان ان می گوید: «با تشدید جنگ، ایران از پسر خامنه ای به عنوان رهبر مذهبی جدید نام می برد».
در چنین تیترهایی عبارت «پسر خامنه ای» پای ثابت اخبار شد. چنین ترجیحی در چارچوب رسانه های غربی این تصور را ایجاد می کند که ممکن است جنبه ارثی انتقال قدرت در ایران وجود داشته باشد.
این شیوه روایت آفرینی در تحلیل های غربی از ساختار قدرت در ایران سابقه داشته و به چارچوب تفسیری رایج در این رسانه تبدیل شده است.
علاوه بر این موضوع، برخی رسانه های غربی خبر انتخاب رهبر جدید را با تحولات امنیتی و نظامی منطقه مرتبط دانستند. ذکر تشدید جنگ یا تنش منطقهای در تیترها یا زیرعنوانها، این رویداد را نه تنها به یک تحول سیاسی داخلی، بلکه بخشی از معادلات ژئوپلیتیک خاورمیانه تبدیل میکند.
روایت رسانه های فارسی خارج از کشور: انتخاب رهبر جدید در شرایط بحران و تنش منطقه ای
روایت خاصی در میان رسانه های فارسی زبان خارج از کشور شکل گرفته است. رسانه هایی مانند بی بی سی فارسی و ایران اینترنشنال اخبار مربوط به تحولات نظامی، ضد حملات و شرایط بحرانی منطقه را پوشش دادند. در این روایت، انتخاب رهبر جدید بیشتر در چارچوب بحران و تحولات امنیتی منطقه تعبیر می شود.
تفاوت دیگر این رسانه ها را می توان در انتخاب تصاویر مشاهده کرد. رسانههای ایرانی عمدتاً از تصاویر رسمی و پرترههای رسمی استفاده کردند که موضع رسمی رهبر جدید را نشان میداد.
در مقابل، برخی رسانههای بینالمللی، تصاویر غیررسمی یا تصاویری از حضور عمومی را انتخاب کردهاند که میتواند روایت متفاوتی از شخصیت سیاسی ارائه دهد.
بررسی این صفحات اول نشان میدهد که رسانهها آنطور که انتظار میرود صرفاً انتقالدهنده اطلاعات نیستند، بلکه با انتخاب کلمات، تصاویر و چارچوبهای تفسیری، واقعیت سیاسی را برای مخاطب «بازسازی» میکنند.
همانطور که گفته شد در اولین ساعات انتشار این خبر سه روایت قابل تشخیص بود: روایت انتقال قدرت به عنوان یک روند قانونی و عادی حکومت، روایت تغییر قدرت به دلیل سوء ظن جانشینی و روایت انتخاب رهبر جدید در شرایط بحران و تنش منطقه ای.
این تفاوتها نشان میدهد که در دنیای رسانه، یک رویداد واحد را میتوان به روایتهای مختلف بازتعریف کرد. روایاتی که هر کدام منعکس کننده دیدگاه، مخاطب و عملکرد سیاسی و رسانه ای گوینده هستند.