رقابت بین قدرت های بزرگ وارد مرحله جدیدی شده است. مرحله ای که دیگر برتری کشورها با تعداد کشتی های جنگی یا برد موشک سنجیده نمی شود.
امروزه «قدرت» ترکیبی از قدرت نظامی، اقتصاد، فناوری و دیپلماسی است. و هر کشوری که بتواند این مولفه ها را با هماهنگی بیشتری در کنار هم قرار دهد، دست بهتری در مدیریت بحران ها و مهار رقبا خواهد داشت. در این زمینه، چین از مدلی پیروی می کند که می توانیم آن را «بازدارندگی مکمل» بنامیم. این به معنای بازدارندگی است که صرفاً متکی به تهدیدات نظامی نیست، بلکه از ابزارهای اقتصادی، فناوری و سیاسی به طور همزمان استفاده می کند.
بازدارندگی به معنای کلاسیک یعنی «افزایش هزینه جنگ» تا طرف مقابل تصمیم به جنگ نگیرد. اما در مدل جدید چین این هزینه تنها با سلاح افزایش نمی یابد. بلکه از طریق شبکه ای از ابزارها، از تجارت و سرمایه گذاری گرفته تا فناوری های استراتژیک و روابط دیپلماتیک بالا می رود. به بیان ساده، چین در تلاش است به رقبای خود این پیام را بفرستد که هرگونه تصمیم تهاجمی علیه منافع پکن نه تنها پاسخ نظامی خواهد داشت، بلکه پیامدهای اقتصادی و فناوری نیز خواهد داشت.
این مدل چگونه کار می کند؟
به گفته چین، عناصر قدرت باید «با هم» کار کنند. به عبارت دیگر، اگر کشوری همزمان دارای نیروی نظامی جدی، زنجیره تامین قوی، فناوری پیشرفته و روابط سیاسی فعال باشد، بازدارندگی آن به طور تصاعدی افزایش خواهد یافت. در چنین شرایطی، طرف مقابل در تصمیم گیری یک عامل واحد را در نظر نمی گیرد; بلکه با طیف وسیعی از هزینه ها و خطرات مواجه است.
برای درک بهتر، این مدل را می توان به عنوان یک “سیستم چند لایه” در نظر گرفت: لایه نظامی (دریا، هوا، موشک)، لایه فناوری (فضا، هوش مصنوعی، ارتباطات)، لایه اقتصادی (تجارت، سرمایه گذاری، انرژی و زنجیره تامین) و لایه دیپلماتیک (ائتلاف سازی، میانجیگری و مدیریت روابط). نکته مهم این است که چین سعی می کند از این لایه ها در هماهنگی و مکمل یکدیگر استفاده کند نه اینکه آنها را جداگانه ببیند.
تایوان؛ تست عملی مهار چند لایه
موضوع تایوان یکی از واضح ترین صحنه های اجرای این مدل است. در سالهای اخیر، چین تواناییهای دریایی و موشکی خود را تقویت کرده و در عین حال به سمت استفاده گستردهتر از فناوریهای نظارتی و اطلاعاتی حرکت کرده است. نتیجه این فرآیند این است که بازیگر خارجی که می خواهد در یک بحران احتمالی مداخله کند، با ارزیابی پیچیده تری مواجه می شود. زیرا هزینه مداخله فقط «نظامی» نیست.
در کنار این لایه سخت، یک واقعیت مهم دیگر وجود دارد: اقتصاد. چین شریک تجاری عمده بسیاری از شرق آسیا است و بسیاری از صنایع و بازارهای منطقه به تجارت با چین وابسته هستند. این وابستگی متقابل نوعی بازدارندگی غیرنظامی را ایجاد می کند. این بدان معناست که بی ثباتی در منطقه می تواند هزینه اقتصادی سنگینی برای بسیاری از بازیگران داشته باشد. به همین دلیل حتی کشورهایی که با چین اختلافات سیاسی دارند، مجبور می شوند در تصمیم گیری های خود پیامدهای اقتصادی هر بحران را در نظر بگیرند.
رقابت چین و آمریکا؛ جنگ فناوری و زنجیره تامین
رقابت چین و آمریکا در سطح جهانی نشان داد که حوزه اصلی قدرت در قرن بیست و یکم تنها حوزه نظامی نیست. رقابت بر سر نیمه هادی ها، هوش مصنوعی، محدودیت های صادرات و کنترل زنجیره تامین، عملا به یک “جنگ خاموش” تبدیل شده است که آینده قدرت جهانی را شکل می دهد.
در پاسخ به فشارهای تکنولوژیک غرب، چین سرمایه گذاری زیادی در فناوری های بومی انجام داده است. از تولید تراشه تا توسعه زیرساخت های دیجیتال و تقویت ظرفیت های صنعتی. هدف اصلی این سیاست روشن است: کاهش آسیب پذیری در برابر تحریم ها و محدودیت ها. زمانی که کشوری بتواند اکثر نیازهای حیاتی خود را در داخل تامین کند، قدرت چانه زنی آن بیشتر شده و فشار خارجی تاثیر کمتری خواهد داشت. این یک شکل دیگر از بازدارندگی است. بازدارندگی که در کارخانهها، آزمایشگاهها و زنجیرههای تامین به جای میدان جنگ صورت میگیرد.
خاورمیانه و خلیج فارس؛ مسدود کردن راه همکاری
در خاورمیانه، چین از همان مدل چندلایه پیروی می کند، اما با یک تفاوت مهم: پکن عموماً به دنبال تعریف نقش خود از لحاظ اقتصادی و دیپلماسی بوده است تا حضور نظامی بزرگ. برای چین، امنیت انرژی، مسیرهای تجاری دریایی و ثبات بازار منطقه ای از اهمیت استراتژیک برخوردار است. بنابراین، پکن با گسترش روابط اقتصادی و همکاری های فناوری و زیرساختی با کشورهای منطقه، به نوعی «هزینه بی ثباتی» را افزایش می دهد.
به عبارت دیگر، وقتی روابط اقتصادی و پروژه های مشترک گسترش می یابد، هر بحرانی که تجارت و انرژی را تهدید می کند، تنها برای کشورهای منطقه مشکل ساز نیست. با این حال، منافع چین نیز در خطر است. همین ارتباط منافع می تواند به ایجاد نوعی بازدارندگی غیرمستقیم کمک کند: بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای نیز باید تأثیر بحران بر شرکای اصلی اقتصادی را در محاسبات خود در نظر بگیرند.
این مدل چه درس هایی برای منطقه دارد؟
کشورهای خاورمیانه از جمله ایران و بازیگران ساحلی خلیج فارس در محیطی زندگی می کنند که تحت تاثیر رقابت قدرت های جهانی و تنش های منطقه ای قرار دارد. تجربه چین بر نکته مهمی تاکید می کند: بازدارندگی موثر تنها با اتکا به ابزار نظامی امکان پذیر نیست.
قدرت دفاعی مهم است اما کافی نیست. اگر کشوری بتواند علاوه بر قدرت دفاعی، از ظرفیت اقتصادی پایدار، فناوری استراتژیک و دیپلماسی فعال برخوردار باشد، هزینه تهدید یا فشار علیه آن افزایش خواهد یافت. در چنین شرایطی، رقبا و رقبا با طیف وسیعی از پیامدها مواجه می شوند. از هزینه های سیاسی و اقتصادی تا محدودیت های تکنولوژیکی و تجاری.
خلاصه
مدل “بازدارندگی مکمل” چین نشان می دهد که بازدارندگی در دنیای امروز به سمت مدل ترکیبی در حال حرکت است. مدلی که در آن هماهنگی بین قدرت نظامی، فناوری، اقتصاد و دیپلماسی از اهمیت تعیین کننده ای برخوردار است. در دنیای چند قطبی و رقابتی، کشورها در صورتی موفق تر خواهند بود که بتوانند از ابزارهای مختلف قدرت در یک جهت استفاده کنند. راهی که هم احتمال درگیری را کاهش می دهد و هم از منافع استراتژیک با هزینه کمتر محافظت می کند.
اگر یک پیام اصلی از تجربه خاورمیانه چین گرفته شود، این است: بازدارندگی در دوره جدید به “ترکیب هوشمندانه” بیشتری از همیشه نیاز دارد. ترکیبی از دفاع، اقتصاد، فناوری و دیپلماسی که بر یک ابزار تکیه نمی کند.