انتخابتو، دوران کودکی خانواده ها همواره با دغدغه های سلامتی و بیماری همراه بوده است، اما در گذشته بسیاری از بیماری ها که امروزه قابل پیشگیری هستند، می توانستند زندگی کودک را به کلی تغییر دهند. در حالی که بیماری‌های عفونی یکی از مهم‌ترین تهدیدها برای سلامت کودکان بود، به لطف پیشرفت‌های پزشکی و بهداشت عمومی، خانواده‌ها گاهی با عواقبی مواجه می‌شدند که امروزه بسیار کمتر دیده می‌شود.
تغییر وضعیت سلامت کودکان نه تنها نتیجه درمان بهتر بیماری ها بود، بلکه پیشگیری نیز در این مسیر نقش تعیین کننده ای داشت. با ایجاد آمادگی در سیستم ایمنی، واکسیناسیون این امکان را برای بدن فراهم کرد که دانش لازم برای مقابله با یک عامل بیماری زا را قبل از یک برخورد جدی داشته باشد و بنابراین دارو می تواند بخشی از مسیر بیماری را قبل از شروع آن متوقف کند، نه اینکه فقط پس از شروع بیماری اقدام کند.
اهمیت این موفقیت زمانی آشکارتر می‌شود که بدانیم واکسن‌ها در طول زمان از مبارزه با تعداد محدودی از بیماری‌های خطرناک فراتر رفته و پیشگیری از بسیاری از بیماری‌ها را ممکن ساخته است، تفاوت در برنامه‌های واکسیناسیون کشورها، سیاست‌های بهداشت عمومی، شرایط بیماری و امکانات سیستم‌های بهداشتی در تعیین واکسن‌های مورد استفاده نقش دارد، اما اصل رایج کاهش خطر ابتلا به عفونت و کاهش عواقب جدی بیماری‌ها است.
دانستن مکانیسم واکسن می تواند دیدگاه دقیق تری از اهمیت آن آشکار کند. انتظار نمی رود که واکسن بدن را با بیماری واقعی آلوده کند، بلکه سیستم ایمنی را برای شناسایی و مبارزه با دادن بخشی از عامل بیماری زا یا ساختار مربوط به آن به بدن به صورت کنترل شده آماده می کند. واکسیناسیون در واقع فرصتی برای بدن است تا قبل از مواجهه واقعی، تجربه ای مطمئن از شناخت علت بیماری داشته باشد و در مواجهه با بیماری بتواند واکنش موثرتری نشان دهد.
واکسیناسیون کودکان؛ روایت یک انقلاب بزرگ پزشکی
سید ناصرالدین مصطفوی، فوق تخصص عفونی کودکان وی در گفت و گو با خبرنگار ایمنا با بیان اینکه واکسن یکی از مهم ترین و در واقع یکی از معجزات پزشکی است که میزان مرگ و میر ناشی از بیماری های عفونی را به میزان قابل توجهی کاهش می دهد، اظهار کرد: در گذشته بیشتر بیماری هایی که امروزه واکسن برای آنها وجود دارد از شایع ترین علل مرگ و میر کودکان بوده و باعث مرگ و میر بسیار بالایی شده است.
وی با بیان اینکه در گذشته در بسیاری از خانواده ها تعداد زیادی از کودکان به دلیل بیماری های عفونی جان خود را از دست می دادند، افزود: با پیشرفت بهداشت و به ویژه گسترش واکسیناسیون، وضعیت به شکل بسیار متفاوتی تغییر کرده و امروزه مرگ کودکان سالم به ویژه در سنین زیر پنج سال بسیار نادر شده است.
این فوق تخصص عفونی اطفال گفت: بخش قابل توجهی از مرگ و میرهای کنونی در کودکان زیر 5 سال مربوط به کودکانی است که با برخی بیماری های ژنتیکی یا نارسایی شدید قلبی، تنفسی و کبدی متولد می شوند و برخی از این بیماری ها قابل درمان نیستند.
چگونه واکسن از بدن در برابر بیماری ها و عوامل عفونی محافظت می کند؟
مصطفوی ادامه داد: در ابتدا واکسن هایی برای مقابله با 6 بیماری مهم کشنده تولید می شد، اما به مرور زمان بر تعداد بیماری هایی که برای آنها واکسن تولید می شد، افزوده شد و امروزه واکسن ها تقریباً از 23 تا 24 بیماری مختلف پیشگیری می کنند.
وی با بیان اینکه مکانیسم کلی واکسن این است که ماده ای از یک میکروب یا عامل بیماری زا وارد بدن می شود به گونه ای که سیستم ایمنی را تحریک می کند اما بیماری واقعی ایجاد نمی کند، گفت: در نتیجه سیستم ایمنی عامل بیماری را می شناسد و در صورت مواجهه واقعی با آن، آماده واکنش سریعتر و موثرتر می شود.
این فوق تخصص عفونی کودکان افزود: در گذشته فرد ممکن است خودش به یک بیماری عفونی مبتلا شود و اگر از این بیماری جان سالم به در می برد در بیشتر موارد نسبت به آن بیماری مصون می شد، اما واکسیناسیون این مسیر را دور می زند و سیستم ایمنی بدن در برابر بیماری آموزش دیده و آماده می شود بدون اینکه فرد بیماری و خطر عوارض را تجربه کند.
واکسیناسیون نمونه بارز تغییر رویکرد پزشکی از درمان به پیشگیری از بیماری است. به این ترتیب، هم کاهش تعداد بیماران و هم پیشگیری از عوارض و عواقب جدی که ممکن است برخی بیماری های عفونی در کودکان ایجاد شود، در نظر گرفته شده است. کاهش چشمگیر خطر بیماری های قابل پیشگیری نتیجه سال ها پیشرفت علمی، ارتقای سلامت و گسترش برنامه های واکسیناسیون است.
اهمیت واکسن زمانی آشکارتر می شود که نقش آن در آموزش سیستم ایمنی در نظر گرفته شود. بدن برای مقابله با عوامل بیماری زا نیاز به دانش و آمادگی دارد و واکسن این فرصت را بدون معرفی خطرات واقعی بیماری فراهم می کند و به زبان ساده، سیستم ایمنی آمادگی دارد تا قبل از مواجهه جدی با عامل بیماری زا، عامل بیماری زا را شناسایی کرده و به آن واکنش مناسب نشان دهد.
استفاده گسترده از واکسیناسیون نشان می دهد که حفاظت از سلامت کودکان به مراقبت فردی محدود نمی شود، بلکه به تصمیمات و سیاست های بهداشت عمومی نیز بستگی دارد. هر چه دسترسی به پیشگیری و واکسن هدفمندتر بیشتر باشد، احتمال کنترل و کاهش عواقب بیماری‌های عفونی بیشتر می‌شود و تأثیرات آن تنها به یک کودک یا یک خانواده محدود نمی‌شود.
واکسن‌ها را می‌توان بخشی از مسیر طولانی پزشکی در جهت کاهش رنج و مرگ ناشی از بیماری‌های عفونی دانست. روشی که در آن پیشگیری جایگاه ویژه ای پیدا می کند. آموزش سیستم ایمنی قبل از مواجهه با بیماری یکی از مزایای کلیدی این فناوری پزشکی است و توجه مداوم به واکسیناسیون می تواند نقش موثری در حفظ سلامت کودکان و کاهش بار بیماری های قابل پیشگیری داشته باشد.