بازتاب اقدام بی سابقه “ایران خودرو”

فرناز علیزاده; «ایران خودرو» روند تحویل خودروهای ثبت نام شده برای فروش اینترنتی را طی 72 ساعت از بهمن ماه آغاز کرد. این شرکت که برای عرضه 37 هزار و 500 خودرو در طرح فروش اضطراری در روزهای 26 و 27 بهان ثبت نام اینترنتی کرده بود، برای اولین بار پس از سال ها زمان انتظار برای تحویل خودرو را به 3 روز کاهش داد و خودروهای زیادی در 30 بهان تحویل خریداران شد. بر اساس بیانیه این شرکت، در سه روز اول فروش اینترنتی، بیش از 4500 خودرو شماره گذاری و در مراحل تحویل قرار گرفت و به این ترتیب مهر مثبت دیگری به سوابق این مجموعه در زمان مدیریت بخش خصوصی اضافه شد.

به گفته مدیرعامل ایران خودرو، پیش بینی می شود سایر خودروهای عرضه شده به عنوان «فروش فوری» تا پایان سال به مشتریان تحویل داده شوند.

از آنجایی که در این مرحله از فروش آنلاین 37500 خودرو برای فروش فوری موجود است، تقریباً 77 درصد از مشتریان خودروهای خود را قبل از پایان سال و مابقی ظرف 90 روز تحویل خواهند گرفت.

پس چرا کوتاه کردن زمان تحویل خودرو به مشتریان مهم است؟

کسانی که برای خرید خودرو با قیمت کارخانه اقدام می کنند، سال هاست با دو صف آزاردهنده روبرو هستند. اولین صف با ثبت نام چندین میلیون نفر برای خرید خودرو تشکیل می شود. این صف نتیجه مکانیزمی به نام «قیمت گذاری اجباری» است که فاصله ای بین قیمت رسمی و بازار آزاد ایجاد می کند و با افزایش این فاصله، صف درخواست ها بیشتر و در نتیجه بیشتر می شود. در واقع تفاوت قیمت کارخانه و بازار آزاد آنقدر جذاب می شود که به جای مصرف کنندگان واقعی، سودجویان را جذب می کند. بنابراین بیشترین تقاضا عموماً برای خودروهایی است که بیشترین اختلاف قیمت را دارند.

جدول پرتقاضاترین خودروها در آخرین قرعه کشی خودروهای ایرانی (ارقام بازار تقریبی هفته سوم فوریه است)

اگرچه خودروسازان همواره به عنوان منتقدان اصلی و همچنین اولین قربانیان سیاست سرکوب قیمت ها شناخته می شوند، اما این مکانیسم همچنان در مدار قدیمی خود عمل می کند. تولید کننده همچنان باید محصول نهایی خود را با قیمت تعیین شده توسط سازمان های نظارتی بفروشد. این قیمت اغلب به طور قابل توجهی با قیمت تمام شده واقعی متفاوت است.

در همین فاصله بود که موجی از تقاضای تقریبی 7 میلیون نفری برای 49 هزار دستگاه خودروی عرضه شده در آخرین قرعه کشی ایران خودرو وارد سامانه فروش شد. اگرچه شانس برنده شدن هر متقاضی در این قرعه کشی حدود 0.7 درصد بود، یعنی کمتر از یک درصد.

اما این پایان ماجرا نیست. اتفاقی که در نهایت برای متقاضی می افتد نه تنها به شانس، بلکه به سهمیه های اجباری نیز بستگی دارد. در جدیدترین طرح ایران خودرو، نیمی از 49 هزار دستگاه خودرو به «طرح مادران»، 20 درصد به عنوان «طرح تعویض خودروهای فرسوده» و 30 درصد باقی مانده به متقاضیان عادی اختصاص یافته است. بازاری که در آن باید با شبکه گسترده ای از کارگزاران رقابت کنند.

آنچه مهم است این است که این جدول توزیع نیز خارج از اختیارات خودروساز است و به عنوان یکی از سیاست های هدایت کننده ای تلقی می شود که هم عرضه و تقاضا و هم سرکوب قیمت ها را دستکاری می کند. نتیجه این مداخله دوگانه از یک سو ایجاد تقاضای کاذب با انگیزه بهره برداری از اختلاف قیمت است و از سوی دیگر طرح های توزیع سهمیه ای احتمال افتادن خودرو به دست مصرف کننده واقعی را بیش از پیش کاهش می دهد.

صف دوم خودرو و خریدار پس از قرعه کشی شروع شد و مستقیماً مربوط به خودروساز است. یعنی صف انتظار برندگان خودرو در رقابت‌های نابرابر قرعه‌کشی قبلی، ماه‌ها در صف‌های طولانی‌تری برای تحویل خودروهای خود منتظر ماندند، گاهی اوقات با تاخیر تقریباً یک ساله در تحویل خودرو. تأخیر چند ماهه در تحویل خودرو به حدی نهادینه شده بود که تقریباً تبدیل به یک «سنت» شده بود و خریدار از همان لحظه ثبت نام متوجه می‌شد که خودروساز به تعهد زمانی عمل نمی‌کند. بنابراین، انتظار وفای به عهد جای خود را به انتظاری داده است که تنها ملاک ایراد آن عبور از حد «تأخیر سنتی» است.

اما چرا؟

البته هیچ خودروسازی کوچک و بزرگی آگاهانه تسلیم بدنامی و لطمه زدن به اعتبار برند نمی شد، اما در سال های گذشته که با کمبود نقدینگی مواجه می شد، راحت ترین راه، جبران طرح های فروش خودروهایی بود که تولید نشدند و حتی گاهی توان تولید آن را نداشتند.

اگرچه این پدیده که در ادبیات اقتصادی «فروش آینده» نامیده می شود، رگه های نقدینگی خودروساز را در کوتاه مدت باز می کند، اما در میان مدت و بلندمدت مانند بومرنگ بازمی گردد و تولیدکننده را با فشار مضاعفی مانند جریمه های معوق و اقلام اقلامی سود مواجه می کند. طرف دیگر این معادله، خریدار است که بار روانی و سردرگمی برنامه مالی خود را به دوش می کشد.

مجموع این عوامل تصویر صنعت خودرو را از مصرف کننده به عنوان یک بازنده دائمی چه در صف قرعه کشی و چه در صف انتظار برای تحویل ایجاد کرده است. اما آنچه خواندن ارقام فروش بهمن ماه و وعده تحویل 10 تا 90 روزه را به نقطه عطفی در تاریخ بخش خصوصی ایران خودرو تبدیل می کند، تغییر در «ماهیت تعهد» است.

در شرایطی که مدیریت ایران خودرو با تکیه بر فروش آتی قادر است نقدینگی مورد نیاز خود را تامین و فشار مالی را به آینده منتقل کند، کنار گذاشتن این رویکرد در عصر مدیریت بخش خصوصی معنایی جز بازتعریف رابطه با مشتری ندارد. بر این اساس، کاهش 58 درصدی کل تعهدات در دی ماه نسبت به ابتدای سال و کاهش 84 درصدی تعهدات معوق نسبت به مدت مشابه سال گذشته نشانه‌های نادری از این تغییر جهت است که ایران خودرو بخش خصوصی و خریدار را در یک معادله برد-برد قرار می‌دهد.