گزارشهایی در روزهای اخیر منتشر شده که نشان میدهد میزان آسیبها تنها به زیرساختهای شهری محدود نمیشود، بلکه به برخی از مهمترین اماکن تاریخی ایران نیز رسیده است.
به گزارش ایرنا، علائم خسارت در بخشی از مجموعه دولت صفویه اصفهان گزارش شد. این مجموعه تاریخی شامل سازه هایی مانند عمارت رکیب خانه، تالار اشرف و موزه کاخ چهلستون است. این مناطق در قلب بافت تاریخی اصفهان قرار دارند و در اطراف میدان نقش جهان قرار دارند. این میدان یکی از مهمترین آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است.
بنا بر گزارش ها، قلعه تاریخی فلک افلاک در خرم آباد در غرب ایران آسیب دیده است. قلعه ای که قدمت آن به دوره ساسانی می رسد، یکی از مهم ترین نمونه های معماری نظامی در فلات ایران به شمار می رود. این قلعه قرن ها بر فراز شهر ایستاده و به نمادی از تاریخ و هویت منطقه تبدیل شده است.
اگرچه تعیین دقیق میزان خسارت مستلزم بررسی های اختصاصی و مستند است، اما همین نشانه های اولیه برای ایجاد نگرانی جدی در میان کارشناسان میراث فرهنگی کافی بود. تجارب جهانی نشان داده است که آسیب به آثار تاریخی در شرایط درگیری نظامی در صورت عدم شناسایی و کنترل به موقع می تواند عواقب جبران ناپذیری داشته باشد.
میراث فرهنگی فقط مجموعه ای از بناهای قدیمی نیست.
این آثار در واقع لایه های مادی حافظه جمعی ملت ها هستند. نشانه هایی از مسیرهای تاریخی، تبادل فرهنگی و تجربیات مشترک در طول قرن ها شکل گرفته است. وقتی چنین بناهایی آسیب ببینند، نه تنها سنگ و آجر از بین می رود، بلکه بخشی از روایت تاریخی جامعه از خودش نیز از بین می رود.
جامعه جهانی در طول دهه های گذشته بارها با چنین تجربیاتی مواجه شده است. تخریب معابد پالمیرا در سوریه، تخریب مجسمه های بودای بامیان در افغانستان و آسیب های فراوانی که به بافت تاریخی موصل وارد شده، نمونه هایی هستند که نشان می دهد میراث فرهنگی در طول جنگ تا چه اندازه آسیب پذیر است. هر یک از این رویدادها متعاقباً نه تنها به عنوان یک خسارت ملی، بلکه به عنوان از دست دادن میراث مشترک بشریت شناخته شد.
از این رو در سالهای اخیر قوانین و کنوانسیونهای بینالمللی متعددی برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان درگیریهای مسلحانه وضع شده است. کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان جنگ، کنوانسیون ۱۹۷۲ میراث جهانی یونسکو و قطعنامه ۲۳۴۷ شورای امنیت سازمان ملل متحد بر یک اصل مشترک تأکید دارند: میراث فرهنگی بدون توجه به مرزهای جغرافیایی بخشی از میراث مشترک بشریت است و حفاظت از آن یک مسئولیت جهانی تلقی می شود.
بر اساس این چارچوبها، دولتها و طرفهای درگیر در درگیریهای نظامی موظفند از آسیب به سازهها و اماکن فرهنگی جلوگیری کرده و در صورت بروز آسیب، زمینه را برای بررسی و حفاظت از آنها فراهم کنند. تجربیات سال های اخیر نشان داده است که جامعه جهانی نسبت به این گونه رویدادها بی تفاوت نیست. در سال 2016، برای اولین بار، دادگاه کیفری بین المللی تخریب عمدی میراث فرهنگی در تیمبوکتو، مالی را به عنوان جنایت جنگی تحت پیگرد قانونی قرار داد. حادثه ای که نشان می دهد آسیب به میراث فرهنگی می تواند عواقب قانونی جدی در سطح جهانی داشته باشد.
در چنین شرایطی، گزارشهای مربوط به تخریب اماکن تاریخی ایران تنها یک موضوع محلی یا ملی نیست. این اتفاقات طبیعتاً توجه جامعه بین المللی و نهادهای متخصص در حوزه میراث فرهنگی را به خود جلب می کند. سازمان هایی مانند یونسکو، ایکوموس و سایر نهادهای مرتبط نقش مهمی در مستندسازی و حفظ آثار تاریخی در مناطق بحران زده داشته اند.
در بسیاری از موارد مداخله سریع کارشناسان بین المللی توانست از گسترش خسارات جلوگیری کرده و راه را برای مرمت و احیای آثار تاریخی هموار کند. تجربه شهرهایی مانند دوبرونیک در کرواسی یا موصل در عراق نشان می دهد که همکاری دولت ها، سازمان های بین المللی و کارشناسان میراث فرهنگی می تواند راه را برای بازسازی حتی پس از شدیدترین آسیب ها هموار کند.
آنچه امروز مهم است ابتدا توجه به این واقعیت است که میراث فرهنگی در شرایط جنگی به شدت آسیب پذیر است. سازه های تاریخی برای مقاومت در برابر انفجارها و فشارهای ناشی از درگیری های نظامی ساخته نشده اند. بسیاری از این آثار قرن ها پیش و در شرایط کاملا متفاوتی خلق شده اند و حتی کوچکترین ارتعاشات قوی نیز می تواند به سازه آنها آسیب برساند.
بنابراین، حفظ این آثار منحصر به دوران پس از پایان جنگ نیست; ما باید همزمان با بحران به این موضوع فکر کنیم. ثبت دقیق آسیب ها، مستندسازی وضعیت ساختمان ها و جلب توجه سازمان های کارشناسی بین المللی می تواند اولین قدم در این راستا باشد.
فقط چند بنای تاریخی در خطر نیستند. مشکل حفظ بخشی از حافظه تاریخی جهان است. خاطره ای که از دل تمدن های مختلف شکل گرفته و قرن ها به میراث مشترک بشریت تبدیل شده است. هر بار که بخشی از این میراث آسیب می بیند، نه تنها یک ملت، بلکه کل جامعه بشری چیزی از گذشته مشترک خود را از دست می دهد.
جنگ ها دیر یا زود تمام می شوند، شهرها بازسازی می شوند، زیرساخت ها بازسازی می شوند. اما اگر میراث تاریخی از بین برود، بازگرداندن آن آسان نیست. بنابراین، حفظ تاریخ در زمان جنگ، موضوعی حاشیه ای نیست، بلکه بخشی جدایی ناپذیر از مسئولیت جهانی در قبال فرهنگ و تمدن بشری است.