انتخابتو، در حالی که هنوز خورشید به وسط آسمان نرسیده، بیمار روی تخت بیمارستان در گوشه ای از شهر به سقف نگاه می کند و خانواده ای بین امید و نگرانی در راهروی بخش قدم می زنند. چند کیلومتر دورتر، شخصی روی صندلی اهدای خون نشسته بدون اینکه بداند خونش به چه کسی می رسد. دو صحنه جدا از هم که شاید هرگز به هم نرسند، اما یک رشته نامرئی بین آنها وجود دارد به نام زندگی.
داستان اهدای خون حکایت افرادی است که نامشان در جایی ثبت نشده است، چهره کسانی که خون می گیرند را نمی شناسند، در سکوت قهرمان شدن را انتخاب می کنند، اما وقتی آستین ها را بالا می زنند و دقایقی از وقت و زندگی خود را در اختیار دیگران می گذارند، در واقع به ادامه زندگی فرد دیگری کمک می کنند. فردی که هرگز او را نخواهد دید، اما سهمی همیشگی در سرنوشت او خواهد داشت.
روز جهانی اهدای خون فرصتی است برای تقدیر از این افراد فروتن که مشارکت داوطلبانه آنها یکی از حیاتی ترین نیازهای نظام سلامت را تامین می کند و همچنین اهمیت فرهنگی و اجتماعی اهدای خون در جامعه امروز را یادآور می شود. اقدامی که فراتر از مسئولیت فردی است به نماد همدلی و مسئولیت اجتماعی تبدیل شده است.
علیرغم پیشرفت های چشمگیر در علم پزشکی و توسعه فناوری های نوین درمانی، هنوز جایگزین کاملی برای خون انسان پیدا نشده است و از این رو بیمارستان ها و مراکز درمانی همچنان به در دسترس بودن دائمی اهداکنندگان وابسته هستند و سلامت هزاران بیمار در گرو ادامه این چرخه انسانی است.
روز جهانی اهداکننده خون فرصتی برای قدردانی از افرادی است که بیصدا در نجات جان دیگران مشارکت دارند و به همین مناسبت، کیان دهراب پور مدیر کل انتقال خون استان اصفهانجنبههای مختلف اهدای خون، نقش اهداکنندگان در چرخه درمان، باورهای رایج و چالشهای موجود در این زمینه را بررسی کردیم. گفتگویی درباره فرهنگ نیکوکاری که امید و زندگی را در جامعه زنده نگه می دارد و مشروح این گفتگو را در ادامه خواهید دید.
ایمنا: چرا با وجود پیشرفت های پزشکی هنوز جایگزینی برای اهدای خون انسان وجود ندارد و بیماران تا چه اندازه به اهدای خون وابسته هستند؟
دهرابپور: علیرغم پیشرفت های قابل توجهی که در علم پزشکی در زمینه هایی مانند پیوند اعضا، مهندسی بافت و تولید داروهای جدید صورت گرفته است، هنوز یک جایگزین مصنوعی و کامل برای خون انسان تولید نشده است. زیرا خون؛ این مایع پیچیده و زنده با عملکردهای متعددی مانند انتقال اکسیژن، مواد مغذی، هورمون ها و عوامل ایمنی است و فناوری بشر تاکنون نتوانسته است همه این وظایف را به طور همزمان و ایمن انجام دهد.
در سالهای اخیر محققان تلاشهای زیادی برای تولید خون مصنوعی یا جایگزینهای موقت انجام دادهاند، اما این فرآوردهها تنها بخشی از عملکرد خون را پوشش میدهند و نمیتوانند پاسخگوی نیازهای گسترده بیماران باشند و از این رو مراکز درمانی و بیمارستانها همچنان به خون اهدایی انسان وابسته هستند و هیچ منبع دیگری نمیتواند این نیاز حیاتی را تامین کند.
وابستگی بیماران به خون اهدایی در بسیاری از بخش های پزشکی مشهود است. بیماران سرطانی، مبتلایان به بیماریهای خونی مانند تالاسمی و هموفیلی، افرادی که تصادفات رانندگی داشتهاند، بیمارانی که نیاز به عمل جراحی بزرگ دارند و زنانی که عوارض زایمان را تجربه میکنند، از جمله گروههایی هستند که زندگی و روند درمان آنها به دسترسی مداوم به خون و فرآوردههای خونی بستگی دارد.
در واقع انسان هر بار که خون اهدا می کند در زنجیره نجات جان انسان ها شرکت می کند و از این رو اهدای خون نه تنها یک اقدام انسان دوستانه بلکه یکی از مهمترین ارکان تضمین ثبات نظام پزشکی و سلامت جامعه است.
ایمنا: مهمترین باورها و شایعات درباره اهدای خون چیست و این تصورات چه تاثیری بر میزان مشارکت افراد جامعه در اهدای خون دارد؟
دهرابپور: یکی از مشکلات مهم در توسعه فرهنگ اهدای خون وجود باورها و شایعات نادرست است که برخی افراد را از این اقدام انسان دوستانه باز می دارد و تصور ضعف جسمانی شدید پس از اهدای خون، کاهش دائمی قوای بدنی، ابتلا به بیماری های عفونی و یا بدتر شدن سلامت عمومی از شایع ترین دغدغه های قشری از جامعه است.
فرآیند اهدای خون در مراکز استاندارد و تحت نظارت کامل انجام می شود، تمامی مواد مصرفی یکبار مصرف و استریل بوده و خطر انتقال بیماری به اهدا کننده وجود ندارد و بدن انسان می تواند حجم خون اهدایی را در مدت زمان کوتاهی جبران کند.
انتشار اطلاعات نادرست در محیط مجازی و یا انتقال تجربیات غیرعلمی توسط افراد غیر متخصص، گاهی موجب نگرانی های بی مورد می شود. این موضوع می تواند منجر به کاهش مشارکت مردمی و کاهش ذخایر خونی شود، موضوعی که فشار مضاعفی را بر مراکز درمانی در مواقع بحران وارد می کند.
آگاهی دهی مستمر، دانش علمی و استفاده از ظرفیت رسانه ها برای پاسخگویی به شبهات می تواند نقش موثری در اصلاح این باورها داشته باشد و هر چه مردم اطلاعات دقیق و قابل اعتمادتری دریافت کنند، اعتماد آنها به روند اهدای خون افزایش یافته و مشارکت اجتماعی تقویت می شود.
ایمنا: هر واحد خون اهدایی چگونه به فرآورده های مختلف تبدیل می شود و چه تعداد بیمار می توانند از هر اهدای خون بهره مند شوند؟
دهرابپور: در حالی که بسیاری از افراد تصور می کنند خون اهدایی به همان شکل اولیه به بیمار منتقل می شود، اما پس از اهدای خون، فرآیند خاص و حساسی در مراکز انتقال خون آغاز می شود. خون جمع آوری شده در آزمایشگاه های مخصوص آنالیز شده و پس از انجام آزمایشات لازم به اجزای مختلف تفکیک می شود.
به طور معمول، یک واحد خون کامل به سه محصول اصلی، شامل گلبول های قرمز بسته بندی شده، پلاکت ها و پلاسما تقسیم می شود. هر کدام از این محصولات کاربرد متفاوتی دارند و برای گروه بیماران خاصی استفاده می شوند. این جداسازی تضمین می کند که خون اهدایی به حداکثر می رسد و نیازهای بیماران مختلف به صورت هدفمند برآورده می شود.
به عنوان مثال، گلبول های قرمز را می توان در بیماران مبتلا به کم خونی شدید یا کسانی که تصادف کرده اند استفاده کرد، پلاکت ها برای بیماران سرطانی و افرادی که تحت شیمی درمانی قرار می گیرند حیاتی است و از پلاسما برای درمان برخی بیماری ها یا اختلالات لخته شدن خون استفاده می شود.
بنابراین گفته می شود که یک واحد خون اهدایی می تواند به نجات یا بهبود وضعیت بیش از یک بیمار کمک کند و ارزش و اثربخشی اهدای خون را چند برابر کند و نشان دهد که یک اقدام ساده چه تاثیری بر زندگی افراد مختلف دارد.
ایمنا: کدام گروه از بیماران بیشتر به خون و فرآورده های خونی نیاز دارند و اهدای خون چگونه می تواند جان آنها را نجات دهد؟
دهرابپور: نیاز به خون و فرآورده های خونی به شرایط خاص یا رویدادهای غیرمنتظره محدود نمی شود. روزانه هزاران بیمار در مراکز درمانی به این منابع حیاتی وابسته هستند. بیماران تالاسمی و برخی بیماری های خونی از جمله افرادی هستند که در طول زندگی خود نیاز به خون گیری منظم دارند.
بیماران سرطانی نیز بخش قابل توجهی از مصرف کنندگان فرآورده های خونی را تشکیل می دهند. بسیاری از روش های درمانی مانند شیمی درمانی باعث کاهش سلول های خونی می شود و برای ادامه روند درمان نیاز به تزریق خون یا پلاکت خواهد بود و در صورت عدم دسترسی کافی به این محصولات، روند درمان این بیماران با اختلال جدی مواجه می شود.
همچنین قربانیان تصادفات رانندگی، بیماران تحت عمل جراحی قلب، بیماران نیازمند پیوند عضو و زنانی که از خونریزی شدید در هنگام زایمان رنج می برند از دریافت کنندگان اصلی خون هستند و در اغلب این موارد زمان نقش تعیین کننده ای دارد و تاخیر در خون رسانی می تواند جان بیمار را به خطر بیندازد.
در چنین شرایطی اهدای خون به معنای ایجاد فرصتی جدید برای زندگی است. هر واحد خون می تواند حلقه امیدی برای بیمار در شرایط بحرانی باشد و از این رو اهدای خون یکی از ارزشمندترین مظاهر مسئولیت اجتماعی و همبستگی انسانی تلقی می شود.
ایمنا: تجربه اهدای خون برای جوانان و افرادی که هنوز خون اهدا نکرده اند چگونه است و قبل از اهدای خون چه نکاتی را باید بدانند؟
دهرابپور: بسیاری از افرادی که هرگز خون اهدا نکرده اند، به دلیل آشنا نبودن با فرآیند اهدای خون، نگران یا مردد هستند، اما تجربه اکثر اهداکنندگان نشان می دهد که این فرآیند بسیار ساده، ایمن، کوتاه مدت و سریع است.
در مرحله اول اطلاعات فرد ثبت شده و وضعیت سلامت توسط کارشناسان بررسی می شود، سپس فشار خون، سطح هموگلوبین و برخی شاخص های بهداشتی بررسی می شود تا آیا اهدای خون برای فرد خطرناک است یا خیر و پس از تایید شرایط، خون گیری انجام می شود که تنها چند دقیقه طول می کشد.
قبل از مراجعه به افراد توصیه می شود که خواب کافی داشته باشند، مایعات کافی بنوشند و با معده خالی حاضر نشوند. همچنین بهتر است پس از اهدای خون برای مدت کوتاهی استراحت کرده و مصرف آب و نوشیدنی را افزایش دهید.
برای بسیاری از جوانان، اولین تجربه اهدای خون آنها فراتر از یک روش پزشکی است و به یک تجربه ارزشمند از مشارکت اجتماعی تبدیل می شود. احساس کمک به نجات جان دیگران و ایفای نقش در سلامت جامعه انگیزه ای است که بسیاری از خیرین را به حرکت در این مسیر ترغیب می کند.
ایمنا: نقش رسانه ها، شبکه های اجتماعی و چهره های عمومی در ترویج فرهنگ اهدای خون چقدر موثر بود؟
دهرابپور: رسانه ها و شبکه های اجتماعی که در دنیای امروز به یکی از ابزارهای مهم در شکل گیری افکار عمومی تبدیل شده اند، می توانند نقش تعیین کننده ای در رواج فرهنگ اهدای خون داشته باشند و اطلاع رسانی دقیق، انتشار آمار واقعی و انعکاس نیازهای مراکز درمانی از جمله اقداماتی است که می تواند آگاهی اجتماعی را نسبت به این موضوع افزایش دهد.
روایتهای انسانی و داستانهای واقعی بیماران نیز تأثیر قابلتوجهی بر بینندگان میگذارد، چون مردم با داستان افرادی که با اهدای خون جانشان را نجات داده است آشنا میشوند، ارتباط عمیقتری با اهمیت این موضوع ایجاد میکنند و انگیزه بیشتری برای مشارکت پیدا میکنند.
شبکه های اجتماعی نیز فرصت خوبی برای اطلاع رسانی سریع و گسترده فراهم کرده است و کمپین های مردمی، کمپین های ویژه و انتشار تجربیات شخصی خیرین می تواند به جذب گروه های جدید به ویژه نسل جوان کمک کند.
در این میان حضور نامهای شناخته شده، ورزشکاران، هنرمندان و فعالان اجتماعی نیز نقش مهمی در جلب توجه عمومی دارد. تجربه نشان داده است که حمایت از این افراد در کمپین های اهدای خون می تواند منجر به افزایش مشارکت مردمی و تقویت فرهنگ مسئولیت اجتماعی شود.
ایمنا: چه اقداماتی باید در خانواده ها، مدارس و رسانه ها انجام شود تا اهدای خون به یک فرهنگ پایدار در جامعه تبدیل شود؟
دهرابپور: تبدیل اهدای خون به فرهنگ پایدار نیازمند برنامه ریزی بلندمدت و مشارکت همه نهادهای اجتماعی است. زمانی موفق خواهد بود که پرورش از سنین پایین آغاز شود و ارزش کمک به دیگران بخشی از سبک زندگی شهروندان شود.
خانواده ها در این مسیر نقش اساسی دارند و وقتی فرزندان شاهد مشارکت والدین خود در فعالیت های انسان دوستانه مانند اهدای خون باشند، این رفتار به عنوان یک ارزش اجتماعی در ذهن آنها نهادینه می شود. آموزش غیرمستقیم در محیط خانواده می تواند زمینه ساز شکل گیری نسل های مسئولیت پذیرتر باشد.
مدارس و مراکز آموزشی نیز می توانند با گنجاندن مفاهیم مرتبط با سلامت اجتماعی، ایثار و اهدای خون در برنامه های آموزشی خود آگاهی دانش آموزان را افزایش دهند. برگزاری برنامه های آموزشی، نشست های ویژه و بازدیدهای تبلیغاتی از مراکز انتقال خون از جمله اقداماتی است که می تواند در این زمینه موثر باشد.
همچنین رسانهها میتوانند با تولید محتوای مستمر، جذاب و مبتنی بر واقعیت، این فرهنگ را در سطح جامعه تقویت کنند و تداوم پیامهای آموزشی، ترویج الگوهای موفق و بیان داستانهای الهامبخش اهداکنندگان و گیرندگان خون، زمینه تبدیل اهدای خون از اقدامی یکباره به مسئولیت اجتماعی پایدار را فراهم میآورند.