بعدی- به منظور پر کردن نسبی خلاء 30000 معلم، 10000 معلم جدید در سال تحصیلی آینده جذب خواهند شد. اما نه نیروهای تازه نفس، بلکه بازنشستگان بار دیگر به کلاس ها باز می گردند.
بر اساس گزارش فردا، در جلسه علنی صبح سه شنبه هشتم بهمن ماه شورای اسلامی، در ادامه بررسی قسمت هزینه ای لایحه بودجه 1405 کل کشور، پیشنهاد الحاقی به این لایحه قانونی به توافق رسید. در این پیشنهاد وزارت آموزش و پرورش مجاز است در سال آینده حداکثر 10 هزار نفر از نیروهای مختلف آموزش و پرورش را به کار گیرد. این تصمیم که با اکثریت نمایندگان گرفته شد، از سوی حامیان آن به عنوان گامی برای جبران کمبود نیروی انسانی در مدارس تلقی شد و منتقدان آن را اقدامی غیرواقعی و ناعادلانه دانستند.
نارضایتی معلم از اشتباه قانونی
کمبود معلم مشکل جدیدی نیست. نایب رئیس مجلس شهریورماه حمیدرضا حاجی بابایی گفت: کمبود معلم به یکی از معضلات اصلی نظام آموزشی کشور تبدیل شده است و برای رسیدن به آموزش متوازن نیازمند جذب 200 تا 300 هزار معلم جدید در کشور هستیم. با این حال، شایان ذکر است که این کمبود به امروز یا امسال بستگی ندارد.
کمبود معلم با یک قانون از 18 سال پیش شروع شد. گروهی از معلمان با 27 سال سابقه کار به دلیل اجرای قانون بازنشستگی پیش از موعد در سال 1385. تصمیم گرفتند بازنشسته شوند. حجت الله فنادی رئیس سابق مرکز برنامه ریزی منابع انسانی در خصوص این خطای قانونی گفت: بسیاری از معلمان که در آستانه بازنشستگی بودند بلافاصله نسبت به بازنشستگی اقدام کردند.
خداحافظی معلمان با نظام آموزشی باعث شد که کمبود معلم در سال های بعد بیشتر نمایان شود. این مشکل با شرایطی مصادف شد که دانش آموزان تمایل به بزرگ شدن دارند و معلمان جدید به دلیل شرایط مربیان اشتیاق چندانی به این شغل نشان نمی دهند. البته با گذشت زمان و افزایش شدت مشکلات اقتصادی، این مشکل رو به افزایش گذاشت و در نهایت به یک ناهماهنگی نیروی انسانی در نظام آموزشی تبدیل شد.
بحث بی پایان در مورد بازنشستگی و استخدام!
وقتی آمار فعلی معلمان بازنشسته و استخدامی بررسی می شود تناقض دیگری زیر سوال می رود و این سوال مطرح می شود که چرا با وجود برنامه های اعلام شده کمبود معلم ادامه دارد؟
وزیر آموزش و پرورش شهریور امسال اعلام کرد که سالانه حدود 60 هزار معلم بازنشسته می شوند که از این تعداد حدود 20 هزار نفر به خدمت ادامه می دهند و 40 هزار نفر از چرخه آموزش خارج می شوند. به گفته وی، یکی از دلایل کمبود معلم در کشور است.
به گفته وی، سالانه 32 هزار نفر از طریق دانشگاه های فرهنگیان و شهید رجایی تربیت، 30 هزار نفر از طریق آزمون استخدامی و حدود 3 هزار نفر نیز از طریق آیین نامه جذب نخبگان وارد نظام آموزشی می شوند. با وجود این ارقام، کمبود مستمر کارکنان نشان میدهد که مشکل فقط در جذب معلم نیست، بلکه بیثباتی در حفظ نیروی انسانی، خروج مداوم منابع و عدم تعادل بین ورودیها و خروجیها مشکلی مزمن در ساختار نیروی انسانی آموزش و پرورش است.
یک تناقض عجیب!
در حالی که تصویب استخدام معلمان بازنشسته و حقوق بگیر می تواند به جبران کمبود فوری نیروی انسانی کمک کند، اما این تصمیم با یک مشکل اساسی همراه است: چرا مجلس به سراغ بازنشستگان رفت در حالی که بسیاری از معلمان جوان حقوق بگیر و استخدام شده منتظر انتصاب و استخدام هستند؟ این نکته قبل از تصویب توسط برخی نمایندگان منتقد و کارشناسان آموزش و پرورش مطرح شد. معاون فرهاد طهماسبی در مخالفت با این پیشنهاد گفت: وضعیت معلمانی که جان خود را برای آموزش و پرورش داده اند مشخص نیست و هنوز به کار گرفته نشده اند. با این حال، دعوت از بازنشستگان برای کار مجدد نسبت به معلمانی که هنوز استخدام نشده اند، ناعادلانه خواهد بود.
به عنوان مثال مربیان خصوصی و مربیان پیش دبستانی سال هاست که در کلاس های درس مشغول به کار هستند اما هنوز وضعیت استخدام رسمی و بیمه کامل آنها مشخص نشده است و این بلاتکلیفی به یک مانع ذهنی تبدیل می شود و از علاقه افراد به تدریس می کاهد. از سوی دیگر این سوال مطرح می شود که چرا معلمان بازنشسته تمایل به خدمت دارند و این می تواند نشانه ای از چیست؟
معلمان طبیعتاً در صورت مناسب بودن شرایط اقتصادی و اداری تمایل به بازنشستگی نشان می دهند. زیرا پایان خدمت فرصتی است تا پس از سالها کار مستمر از حقوق قانونی مانند دریافت حقوق پایان خدمت و کسب آرامش شغلی و شخصی بهره مند شوند. اما روند پرداخت حقوق پایان خدمت در ایران همواره با موانعی روبرو بوده است. به عنوان مثال، برخی از معلمان بازنشسته شده در سال 1402 بازنشستگی خود را یک سال و نیم بعد دریافت کردند. نه به یکباره، بلکه 40 درصد در یک مرحله، 60 درصد در مرحله دیگر. این باعث شد ارزش پول آنها کاهش پیدا کند و اگر مثلاً با تمام پول جایزه خود می توانستند خانه بخرند، این شانس را کاملا از دست داده بودند.
بنابراین، در صورت تامین ثبات اقتصادی و عدم تأخیر در پرداخت پاداش پایان خدمت و عدم کاهش ارزش پولی، بازنشستگی به گزینه ای منطقی و مطلوب تبدیل می شود. بازگشت معلمان بازنشسته برای کسانی که در برخی موارد بیش از 30 سال در نظام آموزشی ایران خدمت کرده اند، خبر خوبی نیست. در چنین فضایی، قدرت تازه نفس ترجیح می دهد کار دیگری را برای خود شروع کند زیرا وضعیت خود را در سال های آینده در آیینه معلمان بازنشسته موجود می بیند.
مشکل جدی تر از این حرف هاست
مشکل عمیق تر از یک راه حل موقت برای جبران کمبود نیرو است. بر اساس «قانون منع بکارگیری مستمری بگیران» مصوب 1394، بکارگیری بازنشستگان در مؤسسات دولتی ممنوع است و متخصصان بازنشسته با مدرک تحصیلی لیسانس یا تحصیلات عالی مجاز به بهره مندی از خدمات مستخدمین پاره وقت و ساعتی حداکثر تا یک سوم ساعات کار شاغلین رسمی هستند. قانون به کارگیری معلمان بازنشسته از ابتدا بدون توجه به نیازهای خاص نظام آموزشی تهیه و تصویب شد. وضعیت اضطراری ناشی از کمبود نیرو اکنون دستگاه های اجرایی را به استفاده از این ظرفیت سوق داده است.
اما مشکل تنها کمبود نیروی انسانی نیست، بلکه شکاف نسلی در نظام آموزشی به یک چالش اساسی تبدیل شده است. در جامعه مدرن، معلم یکی از تأثیرگذارترین نقش های اجتماعی را بر عهده دارد و هرگونه سهل انگاری در سیاست گذاری و تأمین نیروی انسانی در این زمینه نه تنها بر کیفیت آموزش، بلکه بر پویایی اجتماعی تأثیر می گذارد.
تجربه جوامع توسعهیافته نشان میدهد که توجه جدی به آموزش، سرمایهگذاری مستمر در تربیت معلم و سختگیری در فرآیند جذب و حفظ نیروی انسانی، پیشنیاز رشد و توسعه پایدار است. در این مورد کارشناسان می گویند جامعه ای که تربیت و بکارگیری نیروی انسانی را در اولویت نظام آموزشی قرار ندهد نمی تواند انتظار پیشرفت پایدار داشته باشد.
در همین زمینه محمود امانی تهرانی، دبیرکل شورای آموزش عالی با بیان اینکه معیارهای کیفی در جذب معلمان بازنشسته مورد تاکید است، گفت: ملاک ما در جذب معلمان بازنشسته، سن نیست، بلکه برخورداری از آن است. او گفت. اما فراتر از موضوع نشاط، موضوع شکاف نسلی بین معلمان و دانش آموزان نیز باید به طور جدی مورد توجه قرار گیرد.
معلمان اولین و مهمترین حلقه ارتباطی بین جوانان و نهادهای رسمی اجتماعی محسوب می شوند و افرادی هستند که بیشترین تعامل را با دانش آموزان دهه 80 دارند. بنابراین آشنایی با زبان، زیست جهان و الگوهای ارتباطی این نسل، شرط اساسی تشکیل کلاس های پویا و مؤثر در آموزش ابتدایی و متوسطه است.
آگاهی از کمبود معلمان جوان و حضور روزافزون معلمان با اختلاف سنی قابل توجه بین آنها و دانش آموزان، ضرورت بازنگری در این رابطه آموزشی را بیش از پیش احساس می کند. این شکاف نسلی نه تنها بر کیفیت ارتباطات آموزشی تأثیر می گذارد، بلکه می تواند بر میزان مشارکت، انگیزه یادگیری و در نهایت کارایی نظام آموزشی نیز تأثیر بگذارد.
از این منظر بحث استخدام معلمان بازنشسته صرفاً یک تصمیم اداری نیست، بلکه موضوعی چند بعدی است که باید از منظر کیفیت آموزش، پویایی نسل و آینده سرمایه انسانی کشور مورد ارزیابی قرار گیرد.