بعدی- کشت گیاهان دارویی از جمله خشخاش اکیدا ممنوع بوده و طبق قانون جرم است و مرتکب به مجازات قضایی محکوم می شود. این همان اس ام اس آشنای است که در یکی دو ماه اخیر گوشی های موبایل ایرانی ها را گرفته است. پیام کوتاهی که به این صورت دسته جمعی ارسال شد باعث شد بسیاری از افرادی که ربطی به کشاورزی نداشتند متن را بخوانند و حتی سوژه شوخی کاربران در شبکه های اجتماعی شود.
بر اساس گزارش فردا، هر چند پیامک و هشدارهای رسانه ای مبنی بر ممنوعیت کشت خشخاش مدام تکرار می شود، اما در کریدورهای دولت، مجلس، سازمان غذا و دارو و ستاد مبارزه با مواد مخدر بحثی کاملا متفاوت در جریان است. از نگرانی در مورد کمبود مورفین و کدئین تا بحران عرضه شربت تریاک و سایر مواد مخدر حیاتی از خانواده خشخاش.
زنگ خطر برای زنجیره دارویی
اصل این داستان به چندین سال پیش برمی گردد. زمانی که کشت خشخاش در افغانستان به شدت محدود شد، تولید و نفوذ تریاک به بازارهای منطقه به شدت کاهش یافت. نتیجه مستقیم این رویداد کاهش چشمگیر کشف مواد مخدر در ایران بود. میزان کشفیات تریاک که در سالهای اخیر از هزار تن گذشت، در سال 1403 تقریباً به 372 تن کاهش یافت.
در ادامه این روند، حسین ذوالفقاری، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر مردادماه گذشته رسما اعلام کرد: کاهش اکتشافات تریاک یک چالش جدی در تامین مواد اولیه مواد مخدر ایجاد کرد. در عین حال سازمان غذا و دارو بارها هشدار داده است که ادامه این وضعیت تولید برخی از داروهای حیاتی را به خطر می اندازد.
برآورد نیاز دارویی کشور متفاوت است. در حالی که برخی از مسئولان این نیاز را 500 تن تریاک خالص در سال می دانند، برخی دیگر این میزان را تا 800 تن اعلام کردند. اخیراً مدیرکل حقوقی ستاد مبارزه با مواد مخدر نیاز صنایع مربوطه را بین 1200 تا 1300 تن برآورد کرده است. با وجود این تفاوت در آمار، نمی توان یک واقعیت را کتمان کرد: زنجیره تامین مواد اولیه مواد مخدر مشتق از خشخاش در یک بحران جدی است.
در حالی که این قانون به شدت کشت خشخاش را جرم انگاری می کند، مقامات بهداشتی به دنبال راهی برای تهیه مواد خام پزشکی هستند. این یک معضل سیاسی ایجاد کرد: سیاست امنیتی-قضایی مبتنی بر حذف کامل کشاورزی غیرقانونی و سیاست دارویی- بهداشتی که نیاز مبرم کشور را تشخیص داد.
نتیجه این دو مسیر موازی، ارسال پیامک های مزاحم و تلاش برای یافتن منابع جایگزین است.
جایگزین ها؛ از شقایق ایرانی تا الیفره
در سال های اخیر دو گیاه از خانواده خشخاش به عنوان جایگزین پیشنهاد شده است: «نرگس ایرانی» و «نرگس علیفره».
در این میان «الیفرا شقایق» اهمیت بیشتری پیدا کرد. زیرا حاوی ترکیباتی مانند تباین، نوسکاپین و پاپاورین است.
مهمترین نکته در مورد این گیاه این است که برخلاف خشخاش سنتی، تریاک خام به طور مستقیم توسط مردم عادی قابل استخراج نیست و مواد موثره آن را فقط در کارخانه ها و فرآیندهای صنعتی پیشرفته می توان به دست آورد. این ویژگی امکان نظارت و کنترل را بسیار افزایش می دهد.
از سوی دیگر، «شقایق ایرانی» نیز حاوی تبائین بیشتری است، اما سهم و نقش آن در صنعت داروسازی محدودتر از الیفرا تلقی می شود.
تایید کشت اولیفرا؛ شناخت نیاز استراتژیک
در نهایت در یکصد و پنجاه و یکمین جلسه ستاد مبارزه با مواد مخدر کشت کنترل شده شقایق Elifra رسما تایید شد. هدف از این مصوبه تامین مواد اولیه داروهای مخدر پزشکی تحت نظارت دقیق نهادهای ذیربط است.
این تصمیم تصدیق رسمی هشدارهای طولانی مدت از سوی صنعت داروسازی است. وقتی قرار است مرفین و کدئین در داخل تولید شود، طبیعتاً به یک ماده اولیه نیاز داریم که باید از مزرعه به کارخانه برسد.
اقتصاد کشاورزی; حلقه مفقوده مبارزه با مواد مخدر
با این حال، بخش مهمی از داستان کشت غیرقانونی خشخاش ناشی از اقتصاد است. در بسیاری از مناطق محروم، خشکسالی، کمبود آب و کاهش درآمد باعث شده است که برخی از کشاورزان به سمت محصولات سودآورتر روی بیاورند.
کارشناسان معتقدند مداخله پلیس به تنهایی نمی تواند کارساز باشد. تجربه نشان داده است که ارسال پیامک، صدور بخشنامه و جلسات گاه به گاه بدون ایجاد یک جایگزین اقتصادی پایدار برای کشاورزان تأثیر محدودی خواهد داشت.
امروز کشوری است که به دنبال کشت کنترل شده گونه های خاص خشخاش برای تهیه داروهای حیاتی خود است. همچنین باید راه حلی عملی برای معیشت کشاورزان در معرض خشکسالی ارائه دهد. در غیر این صورت هر چقدر هم که پیام های هشدار دهنده تکرار شود، نمی توان مشکلی را که ریشه در اقتصاد، کشاورزی و سیاست دارویی کشور دارد، حل کرد.