بعدی- قطار دیپلماسی بالاخره به ایستگاه اول رسید. اگرچه در سوئیس نیست! بر اساس آخرین اخبار، مراسم امضای قرارداد حضوری در ژنو لغو شد و دونالد ترامپ و مسعود مزیکیان با امضای سند 14 مادهای «الکترونیکی و حضوری» رسماً به درگیریها پایان دادند. با این حال، این امضا نه تنها پایان راه، بلکه آغاز دشوارترین بخش این ماراتن است. 60 روز مذاکرات فشرده و نفس گیر برای حل اختلافات بین تهران و واشنگتن که بیش از دو دهه انباشته شده است. با توجه به فشارهای داخلی در هر دو کشور، نقش مخرب اسرائیل و موانع پیچیده حقوقی، ناظران بر این باورند که این دوره 60 روزه “پیچیده ترین فرآیند دیپلماتیک در سال های اخیر” خواهد بود. فرآیندی شکننده که در آن موفقیت مستلزم گذراندن 6 قرائت خطرناک و تحریک آمیز است.
در زیر به بررسی 6 چالش و مانع اصلی مذاکرات 60 روزه تهران و واشنگتن می پردازیم:
خواننده اول: بن بست دعاوی هسته ای (مشکلات فنی)
موضوع هسته ای همچنان کانون اصلی اختلافات بین تهران و واشنگتن است. موضوعاتی مانند محل غنی سازی، میزان غنی سازی، تعیین نیازهای هسته ای ایران، سرنوشت ذخایر اورانیوم غنی شده 60 درصد و رژیم بازرسی و راستی آزمایی از جمله مسائل پیچیده ای است که باید ظرف این 60 روز مشخص شود.
این مسائل نه تنها پیامدهای فنی، بلکه پیامدهای سیاسی گسترده ای نیز دارد. در دو دور آخر مذاکرات ایران و آمریکا در دولت ترامپ (هر دو به درگیری نظامی ختم شد) تهران و واشنگتن در دو طرف “خط قرمز غنی سازی در خاک ایران” قرار داشتند. و این موضوع حاکی از مهم ترین بن بست مذاکرات بود.
قرائت دوم: مسابقه با زمان
«زمان» یکی از مهم ترین موانع مذاکره است. دیپلمات ها معتقدند 60 روز یک دوره بسیار محدود برای حل اختلافاتی است که بیست سال انباشته شده است. حتی اگر هر دو طرف بر سر اصول کلی توافق داشته باشند، ترجمه این درک به مکانیزم های اداری، قانونی و قابل تأیید، زمان بسیار بیشتری می طلبد. به همین دلیل سناریوی «تمدید دوره مذاکره» که گفته می شود در این تفاهم نامه پیش بینی شده است، یکی از محتمل ترین گزینه ها است.
قرائت سوم: فشارهای سیاسی در واشنگتن و تهران
دونالد ترامپ از سال 2016 همواره برجام را کم اهمیت جلوه داده و قول داده است که توافق او با ایران بسیار بهتر از توافق دموکرات ها خواهد بود. او اکنون جلوتر از ایران است که تحت فشار شدید رقبای سیاسی و رسانه ها در آمریکاست. منتقدان ترامپ می گویند زمانی که این آبراه قبل از شروع جنگ باز شده بود، «بازگشایی تنگه هرمز» را به عنوان موفقیت می فروشد! از اینجا، ترامپ نیاز فوری به موفقیت سیاسی دارد برای توجیه این موضوع برای مردم آمریکا.
از سوی دیگر جمهوری اسلامی با چالش های سیاسی داخلی نیز مواجه است. تجربه قبلی (مانند برجام در دولت های دوازدهم و سیزدهم) نشان داده است که: جنبش های رادیکال و رادیکال در ایران آنها همیشه نقش بازدارنده ای در مسائل مربوط به آمریکا دارند. این روندی است که حتی در حال حاضر نیز تأثیر قابل توجهی در جلسات، رسانه ها و برنامه های تلویزیونی دارد.
قرائت چهارم: سایه شوم تل آویو
بر اساس گزارشها، یکی از بندهای توافق اولیه، تعهد متقابل ایران (و متحدانش) و آمریکا (و شرکای منطقهایاش) برای پرهیز از اقدامات تهاجمی علیه یکدیگر است. توقف درگیری ها در همه جبهه ها، از جمله لبنان، مستلزم تغییر استراتژی منطقه ای است.
در این میان نقش اسرائیل به شدت تعیین کننده و مخرب تلقی می شود. نگرانی جدی این است که اسرائیل اقدامات مضری را برای ایجاد اختلال در روند دیپلماتیک انجام دهد. تل آویو مستقیماً به ایران حمله می کند یا عملیات سایبری را انجام می دهد، تأسیسات را خراب می کند، مقامات را ترور می کند و اطلاعات طبقه بندی شده را فاش می کند.اینها ابزارهایی هستند که اسرائیل سابقه طولانی در استفاده از آنها دارد و تحت تأثیر لابیگرانش در واشنگتن می تواند روند مذاکرات را به بن بست برساند.
قرائت پنجم: پیچ و خم تحریم ها و مانع کنگره
لغو تحریم ها ضربان قلب مذاکرات 60 روزه برای ایران است. در طول دهههای گذشته، آمریکا شبکه پیچیده و درهم تنیدهای از تحریمهای اولیه و ثانویه را علیه ایران اعمال کرده است. بخشی از این تحریم ها با فرمان رئیس جمهور و برخی با تصویب کنگره اجرا شد.
در نظام حقوقی آمریکا، لغو تحریم ها عوارض زیادی را به همراه دارد و رئیس جمهور اختیار محدودی برای تعلیق آنها دارد. مخالفت احتمالی جمهوری خواهان رادیکال و برخی دموکرات ها در کنگرهمی تواند هزینه سیاسی توافق برای کاخ سفید را تا حد زیادی افزایش دهد و دسترسی ایران به دارایی های مسدود شده را مختل کند (دقیقا نقش جمهوری خواهان در سال 2015).
قرائت ششم: بی اعتمادی و بحران راستی آزمایی
ایران و آمریکا در اوج دوره «بی اعتمادی متقابل» هستند. بی اعتمادی عمیق نتیجه چندین دهه درگیری، خروج یکجانبه ترامپ از برجام و دو جنگ اخیر 12 و 40 روزه است.
هر توافق بین المللی نیاز به یک مکانیسم راستی آزمایی روشن دارد. در این فرصت محدود، ایران و آمریکا باید به یک مکانیسم قابل قبول برسند نظارت، بررسی و تضمین اجرای تعهدات تنباکو؛ این موضوعی است که یافتن فرمول آن ممکن است به اندازه خود توافق نهایی دشوار و حیاتی باشد.